Ombudsvrouw: In een necrologie moet alles kloppen

In een necrologie, het verhaal van een voltooid leven, moet alles kloppen. Nieuwe aantijgingen vereisen bewijs, de doden kunnen zich niet verweren.

Fouten in de krant zijn vaak pijnlijk, maar onjuistheden in een necrologie spannen de kroon. Correctie eerder deze maand: de overleden regisseur liet niet twee, maar drie kinderen achter. Een rechtzetting eind vorig jaar: bij het postuum van een Vlaamse schrijver werd de foto van een andere, dode auteur geplaatst. Dit soort abuisjes zijn vaak grievend voor nabestaanden en onbegrijpelijk voor lezers. In het allerlaatste verhaal - het verhaal van een voltooid leven - moet alles kloppen.

Delicate keuzes

Bekende mensen probeert de krant zo snel mogelijk na het overlijden een plek in de geschiedenis toe te bedelen - in elk geval tijdelijk. Een biografie of postume onthullingen kunnen de dagbladnecrologie natuurlijk bijstellen. Doorgaans heeft een necrologie vrij definitieve trekken. Daarom zijn de keuzes voor een invalshoek, kop, foto en intro zoveel delicater dan bij veel andere genres. De krant krijgt niet de kans het een volgende keer beter te doen. Alles moet raak zijn: zó moeten we de overledene herinneren.

Om die reden stuitte het postuum van Elske ter Veld (1944-2017) in de krant van 18 mei verscheidene lezers tegen de borst. 'De bewindsvrouw die in tranen het collectieve geheugen in ging', kopte de papieren krant over de voormalige PvdA-staatssecretaris. Op de site: 'De vrouw die haar droombaan verloor en in tranen uitbarstte.' Beide koppen waren aan het begin ontleend: 'Ze zal altijd herinnerd worden als de vrouw die in huilen uitbarstte, nadat ze als staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid had moeten opstappen.' De foto paste daar perfect bij: Ter Veld wordt weggeleid door partijgenoot Jeltje van Nieuwenhoven nadat ze in juni 1993 haar aftreden had bekend gemaakt - in tranen. De fotograaf schreef er 'parlementaire geschiedenis' mee, aldus de auteur, die aan het eind van het stuk opnieuw aan het moment refereert.

Seksistisch

De tranen van Elske ter Veld, er was geen ontkomen aan. 'Net alsof haar hele carrière alleen maar heeft bestaan uit dat ene moment', verwoordde een lezer het standpunt van meerdere klagers. Sommigen vonden het seksistisch ('een man zou nooit om zijn tranen worden herinnerd'), nota bene bij een vrouw die zoveel heeft betekent voor de emancipatie van vrouwen ('laat de redacteuren een lesje emancipatie-geschiedenis doen').

Zoals gebruikelijk bij een necrologie probeerde de journalist aansluiting te vinden bij de herinneringen van lezers: waar kennen we haar van? 'Dat beeld van haar dramatische aftreden was het eerste wat bij ons opkwam', zegt de parlementair verslaggever. Het staat volgens hem symbool voor een politiek drama: de 'rooie vrouw' die als Kamerlid de bezuinigingen op de sociale zekerheid bestreed, maar als bewindsvrouw de forse ingrepen in de WAO moest verdedigen. Het derde kabinet-Lubbers dreigde tijdens de WAO-crisis een paar keer te vallen, maar redde het. Ter Veld sneuvelde wel, ze had de steun van haar eigen fractie verloren.

Elske ter Veld na de aankondiging van haar afscheid als staatssecretaris. Beeld Hollandse Hoogte / Bert Verhoeff

Ook andere aspecten uitlichten

Dat de tranen de apotheose waren van deze politieke tragedie werd niet letterlijk in het artikel benoemd, maar kon eruit worden afgeleid. Het is begrijpelijk dat de auteur voor deze invalshoek koos, maar door de opeenstapeling van foto, kop, introductie en slot werden de tranen de lezer opgedrongen. Als ook een van de andere aspecten die in het verhaal werden beschreven was uitgelicht, had dat de overledene - en dus ook de journalistieke presentatie - meer recht gedaan.

Overigens moet een necrologie geen lofzang op de dode zijn, zoals een lezer leek te veronderstellen: 'Hoe zou u willen dat uw nabestaanden zich u herinneren?' Een goede vraag, maar deze kan niet leidend zijn voor de krant. Een goede necrologie rakelt ook betekenisvolle zwarte bladzijdes op. Doorgaans zijn dat kwesties waar het nodige over gezegd en geschreven is en waarvan duidelijk is hoe de overledene er zelf tegenaan keek.

Bisschop Huub Ernst

In het verder flatteuze postuum van Huub Ernst ('Zachtaardige bisschop die kernwapens bestreed') in de krant van maandag 22 mei werd een zwarte bladzijde beschreven die menig wenkbrauw deed fronsen. Er wordt gesteld dat bisschop Ernst als voorzitter van Pax Christi te maken kreeg met het schandaal rondom Jan ter Laak, de KRO-omroeppastor en secretaris van Pax Christi die van seksueel misbruik werd beschuldigd. 'Ernst was in deze kwestie geen man van krachtdadig ingrijpen', aldus de auteur. 'Uiteindelijk was het de Rotterdamse bisschop Van Luyn die ingreep.'

Hier wordt ten onrechte de suggestie gewekt dat bisschop Ernst niet heeft willen of durven ingrijpen, beklaagt een oud-bestuurslid van Pax Christi zich. De feiten liggen volgens hem anders. Pas in 1996 werden er klachten tegen Ter Laak ingediend door drie aan Pax Christi gerelateerde personen, toen was Ernst al geen voorzitter meer (hij nam afscheid in 1994). 'Formeel lag het dus ook niet op zijn bord', licht het oud-bestuurslid toe. Waarschijnlijk was de bisschop wel op de hoogte van een eerdere klacht - misbruik van een volwassen man toen Ter Laak nog omroeppastor was - die in 1994 bij het aartsbisdom was ingediend. 'Ik weet niet of Ernst er destijds over heeft gesproken. Met de kennis van nu, wat we weten van de commissie-Deetman, lijkt alles naïef.'

Deze context had op zijn minst geboden kunnen worden in de necrologie, temeer daar de suggestie geen grond lijkt te hebben in eerdere publicaties over de misbruikaffaire van Ter Laak bij Pax Christi. Het is geen onderwerp dat in de publieke opinie aan de bisschop kleeft, voor zover bekend heeft hij zich er ook niet openlijk over uitgelaten. Het is een nieuwe suggestie. De journalist stelt daar tegenover dat hij een goed ingevoerde bron heeft, die te berde bracht dat Ernst wel had kunnen ingrijpen.

Mogelijk baseert de bron zich op andere bronnen (navraag lukte niet, hij reageerde niet op telefoontjes). Voor een insinuatie van dit kaliber, bij zo'n beladen thema als misbruik binnen de rooms-katholieke kerk, is evenwel hard bewijs nodig en had vervangend wederhoor niet misstaan. 'Ik durf de stelling aan dat Ernst, indien het in zijn ambtsperiode was gebeurd, niet minder krachtdadig zou zijn opgetreden als bisschop Van Luijn', zegt het oud-bestuurslid. 'Ernst was zachtaardig, maar niet halfzacht.'

Het gezegde 'over de doden niets dan goeds' staat zorgvuldige journalistiek in de weg, maar dat geldt eveneens voor ongefundeerde postume aantijgingen. De doden kunnen zich niet verweren.

De Ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionelepagina's en journalistieke aanpak. Suggesties: ombudsvrouw@volkskrant.nl, volkskrant.nl/ombudsvrouw

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden