Ombudsvrouw: illustratie met Hitler schoot doel voorbij

De ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak.

De storm in Volendam leek geluwd, maar niets is minder waar, bezweert een jeugdarts die in het Noord-Hollandse dorp opgroeide en er veel familie en kennissen heeft wonen. Neem haar 72-jarige vader. Hij kan het niet verkroppen dat zijn krant - hij is zo'n vijftig jaar abonnee - zijn familie en dorpsgenoten neerzet als afstammelingen van Hitler. Want zó voelt het, vertelt zijn dochter. Opa van vaders kant heeft nota bene in de Tweede Wereldoorlog een Canadese piloot laten onderduiken in zijn gezin met negen kinderen. Zoveel Volendammers hebben hun nek in de oorlog uitgestoken. 'Er is', zegt ze, 'op het genetisch materiaal van mensen getrapt'.

Het draait allemaal om een illustratie van een gezin in Volendammer klederdracht met Hiltlergezichtjes, die eind februari in V stond bij een stuk over hoe buitenlandse media de verkiezingen in Nederland verslaan. Daaruit bleek dat vaak hetzelfde cliché centraal staat: waarom keert Nederland, dat bekend stond om zijn tolerantie, zich ineens tegen de EU en immigratie? Veel buitenlandse verslaggevers zien in Wilders een Nederlandse Trump en togen naar Almere en Volendam op zoek naar PVV-stemmers.

Er ontstak een grimmige storm van protest. In eerste instantie reageerden lezers beschaafd ('Wordt het uitbrengen van een stem op een bepaalde partij nu al vergeleken met het plegen van massamoord?'). Sommigen zegden hun abonnement op (tussen de 25 en 30), enkelen deden aangifte. De burgemeester belde met de hoofdredactie; het dorp zou gebukt gaan onder het stigma van PVV-bolwerk. Volendamse lezers wezen erop dat in hun gemeente de VVD (43,3 procent) bij de laatste verkiezingen meer stemmen kreeg dan de PVV (16, 8).

De tweede golf reacties bestond vooral uit scheldpartijen. De illustratie was als losstaande tekening op sociale media verspreid. Dus de Volkskrant zette Volendammers weg als fascisten en vergeleek Wilders met Hitler? Dood aan de Volkskrant! De illustrator werd bedreigd.

In de wekelijkse rubriek van de hoofdredacteur legde zijn plaatsvervanger uit wat de tekening beoogde (die week was ik afwezig). Het verhaal ging vooral over de clichés waarin buitenlandse journalisten vervallen. De illustrator 'trok dat door tot in het absurde door het cliché van een Hollands vissersgezin Hitlergezichtjes te geven'. 'Overduidelijke satire', vond hij, 'moet kunnen'.

Die verklaring vindt de jeugdarts - en een derde golfje lezers - nonsens. 'Ik ben ook voor de vrijheid van meningsuiting, maar die moet wel ergens op slaan.' Ze verwijt de krant een gebrek aan 'gewetensvorming'.

In een commentaar nam het Noordhollands Dagblad het juist voor de Volkskrant op. De 'ophef gaat veel te ver'. Het doet denken aan 'de manier waarop strengreligieuzen beledigd kunnen raken door cartoons in kranten'.

Het ging hier echter niet om een cartoon. Het verschil tussen een illustratie en een cartoon lijkt misschien triviaal, maar is wezenlijk. Een cartoon staat op zichzelf, reflecteert op het nieuws, bevat een mening. Een illustratie hoort bij een verhaal, moet in samenhang worden bezien. Ook de totstandkoming is anders. Een cartoon is een autonome creatie. Er is geen overleg met de redactie, zij zal er slechts in heel uitzonderlijke gevallen aan tornen. Voor een illustratie wordt opdracht gegeven, zij komt in meer of mindere mate in samenspraak met de redactie tot stand.

Bij een spotprent past een ferm standpunt: dit is niet per se onze mening, maar wij staan pal voor de vrijheid van meningsuiting van onze cartoonist. Bij een illustratie staat niet de opvatting van de maker centraal en zijn er momenten om het anders te doen.

Dat begint al met de plek. Het verhaal - actueel, verdiepend - had evengoed in de nieuwskrant kunnen staan. Dan was er in plaats van een illustratie een reportagefoto bij geplaatst. In V wordt meer geëxperimenteerd met de presentatie. Als lezers bij de bijlage zijn aanbeland, hebben ze vaak net een nieuwskatern achter de kiezen, legt de chef uit. De kans dat ze doorbladeren bij een stuk met een saaie nieuwsuitstraling is groter dan bij een verhaal met een prikkelende illustratie.

Het maakt ook uit wie de opdracht krijgt. Deze illustrator heeft een cartooneske manier van werken, houdt van overdrijven, maakt vaak gebruik van seksuele beelden en van nazi's. Hij wordt veel gevraagd, zijn absurdistische humor trekt fans. De tekenaar had meteen dit beeld in zijn hoofd, zegt hij. Hitler als icoon van het kwaad en klederdracht als symbool voor Nederland - al was die Volendams. Hij legde zijn idee aan de beeldredacteur voor. Zij begreep zijn redenering en zag er geen kwaad in.

De verslaggever van het artikel zag dat wel toen hij de illustratie onder ogen kreeg. Hij trok bij verschillende leidinggevenden aan de bel. Hitler noch de Tweede Wereldoorlog kwam in zijn verhaal voor. De verslaggever voorzag dat de context verloren zou gaan, dat lezers de buitenlandse blik op Nederland niet zouden herkennen en de tekening als een spotprent over Volendammers zouden opvatten. Tevergeefs verzocht hij de illustratie te vervangen door een foto.

De plaatsvervangend hoofdredacteur was zich bewust van het gevaar dat de afbeelding als een aanval op Volendammers opgevat kon worden, maar vindt principieel dat er ruimte moet zijn voor satire, ook in illustraties.

Uiteraard moet die bandbreedte er zijn, maar met dit nieuwsverhaal vormde satire geen geslaagd koppel.

Hitler en humor sluiten elkaar niet per se uit. Voor een Belgische krant tekende de illustrator bij een artikel over gemene leidinggevenden een manager met een Hitlertronie en de mok 'I love the boss'. Daar kwam geen enkele klacht over, vertelt hij. Maar toen hij eerder voor deze krant Ionica Smeets het gezicht van Hitler gaf bij een stuk over boekenclubs - zij gebruikte het woord 'leesdictator' - kreeg hij het vriendelijke verzoek een andere dictator te kiezen. Het werd Stalin - ook een massamoordenaar, maar kennelijk ligt die associatie in Nederland minder gevoelig.

Hoe persoonlijker de Hitler-vergelijking, des te groter de gevoeligheid. Een symbool voor Nederland (molens, tulpen) is abstracter dan een symbool voor Volendam, waardoor het lijkt of een specifieke gemeenschap op de korrel wordt genomen.

Het staat vast dat de satirische uitvergroting - die je alleen begrijpt als je weet waarover het artikel gaat - veel lezers is ontgaan. Boosheid of verbijstering weerhield hen ervan het stuk te lezen. In die zin is de illustratie, bedoeld om de lezer het verhaal in te trekken, het doel voorbijgeschoten.

De Ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak. ombudsvrouw@volkskrant.nl, volkskrant.nl/ombudsvrouw

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden