Ombudsvrouw: De krant moet kinderen een veilige plek bieden

Over de omgang met minderjarigen bestaan geen richtlijnen, terwijl zij de gevolgen vaak niet kunnen overzien en verhalen voor altijd online staan.

Beeld de Volkskrant

Het leven van Greult (73) veranderde voorgoed toen hij onterecht werd beschuldigd van seksueel misbruik van zijn kleinzoon. Zaterdag vertelde hij erover in het magazine. Duidelijk herkenbaar op de foto, maar zonder achternaam en woonplaats. Deze waren 'bij de redactie bekend', aldus een afsluitend regeltje. 'Wat een lachwekkende schijnbescherming van iemands privacy', mailde een lezer. Hij hoefde alleen maar 'Greult' te googelen en het eerste zoekresultaat gaf de identiteit prijs. Greult had eerder wel met zijn achternaam in een regionale krant gestaan.

Het weglaten van de achternaam was niet op Greults verzoek, vertelt de eindredacteur. 'We hebben het zelf besloten om de kleinzoon te beschermen. We wilden voorkomen dat mensen die de kleinzoon kennen - en de grootvader niet - door de achternaam de link met hem leggen en hem met seksueel misbruik associëren.' Ook al blijkt uit het stuk dat de beschuldiging onterecht is? 'Ja, daar wil je een kind niet mee belasten.'

Een verrassend antwoord, een dat zo in een handboek voor media-ethiek zou passen als toonbeeld van zorgvuldig omgaan met minderjarigen.

Dat is ook weleens anders. Afgelopen jaren kwamen verschillende voorbeelden voorbij waarin minder voorzichtig met kinderen en adolescenten werd omgesprongen. Hoewel de redactie zich doorgaans bewust is van hun kwetsbare positie, wordt het nu overgelaten aan het gezonde verstand en het empathisch vermogen van individuele redacteuren. In het Stijlboek is niets opgenomen over de omgang met minderjarigen. Sterker, in de leidraad van de Raad voor de Journalistiek wordt er ook met geen woord over gerept. Terwijl de Vlaamse collega-raad juist een uitgebreide code heeft opgesteld. Hetzelfde geldt voor veel Engelstalige nieuwsorganisaties.

Richtlijnen zouden geen overbodige luxe zijn, zeker nu verhalen tot in lengte van dagen online staan. Wat een 9-jarige vandaag in de krant zegt, kan hem of haar twee jaar later pesterig voor de voeten worden geworpen door klasgenoten en vijftien jaar later belemmeren bij het vinden van een baan. Zo diende een man die als puber had verteld over zijn slaapstoornis een verwijderverzoek in bij de krant, omdat hij er bij een sollicitatiegesprek vragen over kreeg.

Dat een kleuter van 5 niet zonder toestemming van een verzorger mag worden geïnterviewd, spreekt voor zich. Wanneer een 15-jarige in een reportage over het alcoholverbod vertelt hoe hij dat omzeilt, is ook duidelijk dat hij niet herkenbaar mag worden opgevoerd. Maar er zijn ook situaties waarin ongemerkt aan de belangen van jeugdigen voorbij is gegaan. Zes suggesties aan de hand van voorbeelden.

Wie heeft het gezag? Na een persoonlijk artikel over stiefouders en hun stiefkinderen meldde zich de advocaat van de biologische moeder. Zij had het ouderlijk gezag over de geïnterviewde en gefotografeerde dochter - de vader niet - en haar was geen toestemming gevraagd. Dat had wel gemoeten, betoogde de advocaat, 'zeker waar het mede de gevolgen van een scheiding betreft'. Een kind kan niet overzien wat de consequenties kunnen zijn voor haarzelf (denk aan loyaliteitsconflicten) en anderen (er werden pijnlijke details prijsgegeven). Het stuk werd later terecht geanonimiseerd.

Kinderen van beroemdheden hebben ook gevoelens. Van publiciteitszoekende volwassenen mag een enigszins dikke huid worden verwacht, dat geldt natuurlijk niet voor hun kroost. Een interview in het magazine begon vorig jaar met een tafereel bij de buren. Een 14-jarig meisje zou 'op geile toon' de vriend van haar moeder hebben gevraagd haar in te smeren met zonnebrand. Bijzonder opwindend, vond de geïnterviewde. Het meisje werd niet bij naam genoemd, maar haar moeder en vriend, bekende Nederlanders, wel.

Lezers reageerden geschokt. 'In tijden van sexting en de macht van sociale media komt dit pubermeisje door jullie publicatie nooit meer van dit verhaal af.' De scène mag typerend zijn voor de geïnterviewde, dat weegt niet op tegen de mogelijke schade voor het meisje. De alinea is later online geanonimiseerd, een schraal doekje voor het bloeden.

Over de grens zijn minderjarigen nog steeds minderjarig. De ethische alarmbellen zijn soms minder scherp afgesteld in het buitenland. Bij een stuk over gevaarlijke zwangerschappen in Afrika werd eerder dit jaar een foto geplaatst van een zwangerschapscontrole bij een meisje uit Niger. Ze lag in een intieme pose, de benen wijd, deels ontbloot. Ze was 16, aldus het bijschrift. Haar voornaam werd ook vermeld, net als de kliniek. Is er toestemming gevraagd aan het meisje of haar ouders, wilden lezers weten. Een van hen wees op haar hoofddoek, waaruit blijkt dat ze normaliter haar lichaam bedekt.

De foto had niet herplaatst mogen worden, aldus de fotograaf. Ze had de foto in opdracht van een ngo gemaakt en toestemming van iedereen ter plekke. Toen de fotoreportage in de krant verscheen, trokken lokale hulpverleners die de foto op Facebook zagen aan de bel. Het meisje was herkenbaar. Twee lessen: door sociale media is ver weg dichtbij, privacy telt altijd. De foto had meteen uit het archief gemoeten om herplaatsing bij een ander stuk te voorkomen.

Overzien verzorgers alle gevolgen? Hoewel de ouders van de 7-jarige jongen willens en wetens meewerkten aan het artikel over kinderen die opgroeien in armoede, moest de vader achteraf wel even slikken. Hij wist dat hun gezinsfoto naast die van een welgesteld gezin geplaatst zou worden, want het ging over de kloof tussen verschillende wijken. Maar eenmaal in de krant leken ze wel een 'provocerend aso gezin'. Onder de foto van zijn zoontje stond dat hij graag computerspelletjes speelt, terwijl bij de jongen uit de villa werd vermeld dat hij graag hockeyt. Alsof zijn zoontje nooit buiten speelt.

Een lastige casus. Het verhaal was maatschappelijk relevant en werd invoelbaar doordat de families meewerkten. De ouders zijn wilsbekwaam en de journalist en fotograaf zijn transparant geweest over de productie. Toch wringt het ergens, omdat de naam van een jongetje misschien voor altijd is gekoppeld aan details die een armoedige jeugd tekenen.

Anonimiseer vaker bij twijfel. In dit soort gevallen kan de redactie overwegen de achternaam weg te laten, net zoals bij het verhaal van Greult. De achternaam is niet per se relevant, want dat de personen echt bestaan - en dus verifieerbare bronnen zijn - blijkt uit de foto en uit andere gegevens (overigens zou dit het ongenoegen van de vader niet oplossen).

Minderjarigen hebben het recht vergeten te worden. Degene die op zijn 16de een jeugdafdeling voor een rechts-populistische partij wilde oprichten, staat daar nu niet meer achter. Een ander herkent zich niet meer in een citaat dat hij als scholier gaf in een artikel over geschiedenisles over de Holocaust. Hun namen zijn achteraf geanonimiseerd. Hoewel de hoofdredactie niet snel instemt met verwijderverzoeken, omdat ze de integriteit van het nieuwsarchief aantasten, is zij wel coulant bij minderjarigen.

Dat is de enige manier. Minderjarigen veranderen snel, hun mening en omgeving ook. Niettemin is hun stem onmisbaar voor verhalen. De krant moet kinderen een veilige plek bieden, met vooruitziende blik.

De Ombudsvrouw behandelt vragen,klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionelepagina's en journalistieke aanpak. ombudsvrouw@volkskrant.nl, volkskrant.nl/ombudsvrouw

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.