Oma Don's kookboekje: recepten uit het jappenkamp

Geschiedenis Indiëherdenking, 15 augustus

Te eten was er niks, erover dromen kon wel, dus noteerde Loes Don in het jappenkamp de heerlijkste recepten. Onlangs doken de kookschriftjes van 'oma Don' op.

Boterkrakeling, Nieuwjaarstaartjes, Kinder-Paastaartjes, Broodjes van Zwarte Piet, Weesperrotsjes, Engelse biscuits: voorbeelden van recepten uit het schrift van 'oma Don', genoteerd in het jappenkamp. Beeld Privéarchief

Koken kon ze niet, maar dat zou ze tijdens haar huwelijk wel leren. De vrolijke 22-jarige bakkersdochter Loes Don-van der Kolk, was een week getrouwd toen ze op 2 november 1927 met haar man Frits aanmonsterde op de SS Patria van de Rotterdamsche Lloyd. Hun bestemming was Nederlands-Indië. Frits zou als wiskunde-leraar in Semarang op Java gaan werken. Ondeugend glimlachend poseerde ze op de boot met een glas in haar hand. Op 9 december kwamen ze aan. Ze stortte zich in het nieuwe leven: leerde Maleis, had personeel (een kokkie en een baboe), baarde in tien jaar tijd vier kinderen en onderhield zich met andere expatvrouwen, zo vertellen haar dochters Loekie (79) en Trudie (69) .

Vijftien jaar kon ze haar geluk niet op, tot de Japanners in 1942 Nederlands-Indië bezetten en zij en haar drie dochters in kamp Kramat in het toenmalige Batavia (op West-Java) terechtkwamen. Haar man en zoon waren elders geïnterneerd. Alhoewel ze nog steeds niet kon koken, werd ze hoofd van de gaarkeuken omdat ze zo goed kon organiseren. 'Zag ze vanuit haar ooghoeken een Jap aankomen, dan roerde ze snel in een pan, in plaats van te buigen. Dat baantje raakte ze dus snel kwijt', vertelt Loekie.

Van Kramat werd Loes met haar drie dochters in 1943 overgeplaatst naar Grogol, en van daaruit belandde ze in Tjideng, voorheen een kleine Nederlandse wijk op een vierkante kilometer. Kampbewaarder Kenichi Sonei was berucht, vooral bij volle maan. Dan schopte hij de vrouwen nog harder dan anders, voerde honger-dagen in en gaf hij zijn papegaaien vers fruit te eten - voor het oog van alles en iedereen.

Zo'n tienduizend vrouwen zaten er. 'Het was er mudvol, wij deelden een kleine kamer met een familie van drie', aldus Loekie. 'Urenlang moesten we in de hete zon op appel staan. Joh, we hadden zo'n honger. Op een dag had mijn moeder wat suiker geregeld en op een broodje gedaan. Dat brood stelde niks voor, maar ik weet nog dat ik naar een krukje liep om er eens lekker van te genieten. Een kindje trok voor de gein dat krukje weg, de suiker vloog eraf en toen had ik weer niks.'

Spekkoek van toen

Dat vrouwen in de Japanse kampen recepten verzamelden, wisten de nazaten van Loes Don-van der Kolk (1905-1975). Dat ze zelf recepten had beschreven, niet. Twee schriftjes kwamen onlangs boven water, ze bleken in bezit van dochter Trudie. Hoe smaakt eten uit zo'n ver verleden? Loes' kleindochter Renee (54) en achterkleindochter Louisa (14) hebben er al een paar keer uit gebakken. De schuimpjes en de spekkoek waren een succes. 'Soms wijken de baktijden af en de ingrediënten hebben wel eens aangepast', zegt Renee. 'Verder zijn ze verrassend actueel. Wij houden het bij zoet, varkenskop maken we niet snel.'

Therapie tegen de honger

Wat er te eten was, gaven de moeders doorgaans aan hun kroost. 'Heb je nog een recept', vroegen de vrouwen 's avonds aan elkaar. 'Ze maakten elkaar lekker', zegt Loekie. 'Als therapie tegen de honger.' En zo noteerde Loes, die nog steeds niet kon koken, maar gek was op koek, nauwgezet en zonder doorhalingen de bereidingswijzen van bokkenpootjes tot weespermoppen tot macarons, in twee schriften van Kantoorboekenfabriek NV Boekh. Visser & Co uit Bandoeng. Ook de indische keuken kwam veelvuldig aan bod: liefst drie versies van klappertaart beschreef ze. Ook gaven ze elkaar tips, blijkt uit het hoofdstuk 'Algemene wenken': hoe maak je surrogaatslagroom? Neem een pisang zonder pitten, klop los en meng met stijfgeslagen eiwit en zoet het geheel. Net echt! Ze nam zich voor om als de oorlog voorbij was de ultieme Christmas pudding te maken, die te flamberen met cognac of rum en te bestrooien met kaneel en suiker. 'Lekker ja', schreef ze onder dat recept. En onderstreepte die twee woorden.

Japan capituleerde op 15 augustus 1945. Indonesië riep de onafhankelijkheid uit. Nakomertje Trudie werd er in 1946 geboren. De familie keerde kort daarna terug naar Nederland en streek neer in Wassenaar. Trudie herinnert zich geen moeder die koekjes bakte, 'welnee, daar was ze veel te druk voor'.

Oog voor hun oorlogsleed was er niet, zegt Loekie. 'Jullie hadden het lekker warm', werd er in Nederland gezegd. Of: wij hadden de Hongerwinter, bij jullie hingen de bananen aan de boom.' Haar moeder pakte de draad van het dagelijks leven snel op en zweeg voorgoed over de oorlog. Maar als er een hoogtijdag was, stond ze vier dagen in de keuken, bereidde ze een complete rijsttafel en stond er een charlotte-russepudding in de kelder te wachten, want koken had Loes in Tjideng geleerd.

Frits Don, op de grond in een wit pak, met vrouw Loes (tweede van links) op de SS Patria in 1927. Beeld Privéarchief
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.