Om vertrouwen te herstellen zal Rutte wel wat moeten doen

Premier Rutte wil het vertrouwen in de overheid herstellen om te kunnen samenwerken met organisaties in het land. Maar hoe, dat heeft hij nog niet gezegd.

Premier Rutte wil Nederland sterker, veiliger en welvarender maken in samenwerking met de mensen, bedrijven en organisaties in het land. Daarvoor wil hij het vertrouwensprobleem van de overheid oplossen, zo zei hij bij het aantreden van zijn kabinet. Maar hoe vertelde hij er niet bij. Ook in de regeringsverklaring ging hij dit lastige thema uit de weg. Maar zonder een effectieve aanpak van het vertrouwensprobleem zal de samenwerking waar hij op rekent, niet tot stand komen.


Het vertrouwensprobleem is een veelkoppig monster. Het gaat niet alleen om de burger die de overheid of de politiek niet vertrouwt, maar ook om de overheid die de burger niet vertrouwt, de ene overheid die de andere niet vertrouwt, bestuurders die de volksvertegenwoordiging niet vertrouwen, bestuurders en ambtenaren die elkaar niet vertrouwen en uitvoerders die weinig vertrouwen hebben in de beleidsmakers. Uit tal van onderzoeken blijkt steeds weer dat de overheidsorganisatie op alle niveaus gebukt gaat onder het vertrouwensprobleem. Een paar voorbeelden: 50 procent van de rijksambtenaren is van mening dat de kwaliteit van gemeenteambtenaren slecht tot matig is. 44 procent van de politici denkt dat een deel van hun collega's corrupt is. 69 procent van de ambtenaren heeft klachten over de sturing binnen de eigen organisatie en 62 procent vindt het leiderschap onvoldoende ontwikkeld. Dat opgeteld bij het feit dat slechts 12 procent van de burgers vertrouwen heeft in politici geeft aan dat we met een serieus fenomeen te maken hebben.


Een dergelijk omvangrijk vertrouwensprobleem mag niet worden veronachtzaamd. Organisaties waar het vertrouwen zo laag is, presteren slechter, hebben een hoger ziekteverzuim, geven aanzienlijk meer geld uit aan controlekosten en kennen een lagere medewerkerstevredenheid. Organisaties met een laag vertrouwen zijn aanmerkelijk duurder uit dan organisaties met een hoog vertrouwen. Alleen al daarom zou het vertrouwensprobleem meer aandacht moeten krijgen van een premier die zo van samenwerking afhankelijk is.


Vertrouwen is gebaseerd op geloofwaardigheid, betrouwbaarheid, betrokkenheid en imago. Op al deze onderdelen scoort de rijksoverheid slecht. De geloofwaardigheid is in het geding door een wankele coalitie die zich vooral tot taak heeft gesteld veel te bezuinigen, terwijl de gekozen maatregelen volgens deskundigen niet realistisch zijn (ambtenarensalarissen) of pas in de verre toekomst misschien tot resultaten leiden (AOW, kleiner parlement). De betrouwbaarheid is in het geding door ondermaatse of discutabele prestaties, zoals mismanagement van 80 procent van alle ict-projecten, invoering van de ov-chipkaart en de aanleg van de HSL.


Het nieuwe kabinet stelt de betrokkenheid van de ambtenaren in de waagschaal door op alle mogelijke manieren te gaan snijden in de ambtelijke organisatie en in de ambtelijke rechtspositie, zonder daar enige investering in de kwaliteit tegenover te stellen. De manier waarop het nieuwe kabinet hele onderdelen van de rijksdienst als meelbaaltjes wil verplaatsen, versombert dit beeld.


Het vertrouwensprobleem bij de overheid is niet gebaat bij ontkenning of bagatellisering. Toen de vertrouwenscrisis bij de banken ontstond, was de financiële wereld in rep en roer. Topambtenaren braken zich er het hoofd over. Die vertrouwenscrisis legde immers de bijl aan de wortel van het financiële systeem. Nu de bijl aan de wortel van het democratisch bestel ligt, is een vergelijkbare bezorgdheid gerechtvaardigd.


Veel bestuurders en topambtenaren verschuilen zich achter het spreekwoord dat 'vertrouwen te voet komt en te paard gaat'. Ze zien het daarmee als een fenomeen waar men geen invloed op heeft. Niets is minder waar. Het is zeer wel mogelijk om op basis van een goede analyse, onderzoek onder relevante belanghebbenden en een daarop gebaseerde aanpak vertrouwen op een hoger plan te brengen.


Leiderschap, missie en strategie, daadwerkelijke toegankelijkheid en een hiermee in overeenstemming gebrachte beeldvorming zijn belangrijke sleutelwoorden. Premier Rutte heeft bij zijn aantreden gezegd dat hij herstel van het vertrouwen een belangrijke doelstelling voor zijn kabinet vindt. Daar moet hij dan wel wat voor doen. Vertrouwen komt immers niet vanzelf, noch te voet, noch te paard.


De auteurs hebben als adviseurs voor de overheid het programma 'Vertrouwen loont' opgezet. Horrevorts schreef samen met Ralph Pans het onlangs verschenen boek Presterende bestuurders.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden