NIEUWS

OM staakt vervolging Ruinerwold-vader, teleurstelling bij oudste kinderen: ‘hij is en blijft een gevaar’

Het Openbaar Ministerie gaat de vader die zijn kinderen jarenlang in een boerderij in het Drentse Ruinerwold afschermde van de buitenwereld niet strafrechtelijk vervolgen. Vanwege de gevolgen van een herseninfarct zou een eerlijk proces onmogelijk zijn.

De boerderij in Ruinerwold. Beeld EPA
De boerderij in Ruinerwold.Beeld EPA

Dat maakte het OM donderdag bekend tijdens een pro-formazitting in de rechtbank in Assen. ‘Het recht op een eerlijk proces zal bij voortzetting worden geschonden. Hij is geen zwijgende verdachte, hij is geen bekennende verdachte, hij is een verdachte die niet kan verklaren. Hij zit gevangen in zijn eigen brein’, aldus de officier van justitie. Het gevolg is dat Gerrit Jan van D. (68) wat het OM betreft meteen op vrije voeten komt.

Dat rechterlijke weging hoogstwaarschijnlijk uitblijft, is vooral wrang voor de oudste vier kinderen, van wie enkel ‘Jan’ in de boerderij woonde. Drie andere kinderen ontvluchtten het gezin nog daarvoor. Zij betichten hun vader er niet alleen van hen van jongs af aan hun vrijheid te ontnomen, maar ook van mishandeling en (in twee gevallen) seksueel misbruik. Bij monde van hun advocaat Corinne Jeekel legden zij een emotionele verklaring af. Volgens hen is een eerlijk proces – in aangepaste vorm - wel mogelijk.

‘Het is ons er nooit hoofdzakelijk om gegaan dat Gerrit Jan zelf gestraft zou worden. Het gaat ons om erom, dat heel duidelijk door de rechtbank wordt uitgesproken dat wat ons is overkomen niet kan. Het zou een erkenning zijn van het onbeschrijflijke leed dat wij sinds onze geboorte hebben moeten doorstaan. Niet alleen zijn, maar ook onze belangen doen ertoe.’

De stellingname van het OM is ingegeven door bevindingen van deskundigen. Die waren vorige week in dezelfde rechtbank eensgezind: Van D. kan als gevolg van een herseninfarct in 2016 amper communiceren en zal een rechtszaak tegen hem niet begrijpen. Dat maakt een eerlijk proces volgens hen onmogelijk.

Sinds Van D. werd getroffen door een beroerte is hij deels verlamd, kan hij nauwelijks communiceren, niet schrijven en niet typen. Volgens de geraadpleegde klinisch neuropsycholoog is sprake van verbale afasie, vanwege het grote infarct in de linkerhersenhelft. ‘Dat is niet alleen een taalstoornis, maar een algemene cognitieve stoornis: informatie niet goed kunnen onthouden en verwerken, omdat het allemaal afhankelijk is van de taal.’

Te complex

In het Nederlandse Wetboek van strafvordering (artikel 16) bestaat de mogelijkheid om, als een verdachte ‘aan een zodanige gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens lijdt’, vervolging te schorsen, en bij geen zicht op herstel te beëindigen. Dat gebeurt zelden.

Cruciaal is de vraag of een verdachte in staat is de strekking van de tegen hem ingestelde vervolging te begrijpen, om zich te kunnen verdedigen. De deskundigen die Van D. onderzochten, betwijfelen dat ten zeerste. ‘Ik denk dat de hele materie in deze zaak te complex voor hem is’, zei psychiater Dorith Harari.

Het OM legt zich niet helemaal bij die lezing neer. Uit zijn uitingen tijdens verhoren zou blijken dat Van D. wel degelijk de strekking van de vervolging kan volgen en kan reageren op elementaire vragen. Hij is in staat ‘ja’ te knikken en ‘nee’ te schudden. ‘Maar de feiten zijn gepleegd vanuit een geloof en een complexe gedachtegang. Het is dan maar de vraag of gesloten vragen die volledig naar voren kunnen brengen. En hij blijft afhankelijk van de vragen die hem gesteld worden, terwijl hij misschien wel andere zaken relevant vindt.’

Het gebrek aan communicatie en begrip maakt een eerlijk proces volgens het OM onmogelijk, waardoor vervolging wordt gestaakt. ‘De conclusie zal hard aankomen bij de oudste kinderen’, erkent het OM. Voor de openbaar aanklager staat namelijk wel vast dat de ‘grenzen van het toelaatbare ver zijn overschreden’.

Jarenlange afzondering

Op 14 oktober 2019 werd ontdekt dat Gerrit Jan van D. jarenlang met zes van zijn kinderen in afzondering had geleefd om hen weg te houden van kwade geesten in de buitenwereld. Van D., die zichzelf als ‘aartsvader’ zag, bleek er ondertussen een levendig digitaal bestaan op na te houden, met een eigen evangelie.

De jongste vijf kinderen hebben te kennen gegeven dat dit niet tegen hun zin gebeurde. Drie oudere kinderen, waarvan er twee nooit in de boerderij woonden, zeggen echter door hun vader mishandeld en seksueel misbruikt te zijn. Dat is ook waar justitie Van D. naast vrijheidsberoving van verdenkt.

De advocaat van de vader, Robert Snorn, bepleitte afgelopen najaar al de vervolging van zijn cliënt te schorsen. Snorn citeerde donderdag ter zitting met instemming de deskundigen. ‘Er is geen mogelijkheid om te controleren wat hij wel en niet begrepen heeft. Meneer reageert wel op vragen, maar het is niet duidelijk wat hij begrijpt. Er is een groot gevaar van overschatting.’

Voor een eerlijk proces is het essentieel dat een verdachte actief kan deelnemen. En dat is volgens de advocaat onmogelijk. ‘Hij is niet in staat uit te leggen wat zijn visie is op wat hem ten laste wordt gelegd. Daarmee kan hij geen eerlijk proces krijgen en dient vervolging te worden geschorst.’ Definitief, meent Snorn, omdat er volgens de deskundigen geen uitzicht is op herstel. ‘Daarmee moet worden bepaald dat de zaak tot een einde worden gebracht.’

Gijzeling

Volgens de oudste kinderen is er sinds 1989 dertig jaar lang sprake geweest van gijzeling, op meerdere locaties. ‘We werden binnengehouden, leefden in afzondering, niet alleen van de buitenwereld, maar soms ook zo lang van elkaar. De buitenwereld maakte je onrein. Gerrit Jan kon zomaar vanuit het niets bepalen dat je ‘onder’ was (overmand door een slechte geest, red.), dan werd je gestraft. Dan werd je afgezonderd en moest je bidden. Uren, dagen, soms weken achter elkaar. Soms zonder eten. Een kind mag zoiets nooit overkomen.’

De oudste kinderen kregen naar eigen zeggen ook stelselmatig de schuld van het overlijden van hun moeder in 2004, omdat zij als enige wel contact hadden met de buitenwereld en naar school gingen. ‘Haar overlijden was een aanval van buitenaf waarvoor wij verantwoordelijk waren.’

De mishandeling en het seksueel misbruik hebben voor ‘blijvende littekens’ gezorgd, aldus de oudste kinderen. ‘Maar misschien hebben de psychische mishandelingen ons wel het meest beschadigd.’ Na hun vlucht hebben zij niemand durven vertellen over het lot van hun jongere broertjes en zusjes. ‘Elk contact, elke gedachte er zelfs aan, zou een geestelijke aanval kunnen betekenen.’

Ervaringsdeskundigen

Dat vervolging gestaakt wordt, zal voor de oudste kinderen hard aankomen, erkent het OM. Het betekent ook niet dat er geen misdrijven zijn gepleegd. ‘Geen enkele overtuiging, geen enkel geloof rechtvaardigt het fysiek pijn doen van jonge kinderen, het opsluiten van kinderen en het seksueel misbruiken van kinderen.’

Tot een veroordeling zal het niet leiden. Vader Van D. wil na vrijlating met zijn jongste vijf kinderen herenigd worden. Dat is ook hun wens, hebben zij laten weten.

De oudste vier kinderen waarschuwen dat wanneer dat gebeurt, hun broertje en zusjes opnieuw gebukt zullen gaan onder hun vaders gezag. ‘Wij zijn geen officiële deskundigen, maar wij zijn misschien nog wel veel belangrijker: wij zijn ervaringsdeskundigen. Wij weten bijvoorbeeld als geen ander dat Gerrit Jan nog steeds invloed uitoefent, kan uitoefenen en op welke wijze hij dat doet. Ook al is hij dan mogelijk niet te berechten, hij is en blijft nog steeds een serieus gevaar.’

Zij willen daarom dat het gezin onder toezicht blijft van bijvoorbeeld maatschappelijk werk, voor een veilige omgeving voor de jongste vijf ‘opdat zij zich eindelijk en blijvend, na daar decennia van verstoken te zijn geweest, verder kunnen ontwikkelen tot individuen met een eigen mening, een vrije geest, met een door hen zelf verkozen toekomst. Een leven zonder vrees en angst, zonder druk en straf.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden