Om het gat heen geschreven

Klassieke handschriften, oude, rijk versierde kopieën, zalen die op antieke bibliotheken lijken – het Allard Pierson Museum laat het allemaal zien.Door Wim Wirtz..

Het boek is in een stevige kartonnen doos verpakt en in doorzichtig plastic gewikkeld, maar witte handschoentjes komen er niet aan te pas als het voorzichtig op tafel wordt opengeslagen. ‘Ik zoek de bladzijde met het gat’, mompelt René van Beek, conservator van het Allard Pierson Museum, terwijl hij de perkamenten pagina’s behoedzaam door z’n vingers laat gaan. Het gat, ter grootte van een pingpongbal, heeft geen schadelijke gevolgen gehad voor de tekst van de 2de-eeuwse apologeet Justinus. De monnik die de tekst in de 9de eeuw bezorgde en kopieerde, heeft er keurig omheen geschreven. Perkament werd van dierenhuid gemaakt en was te duur om geschonden vellen zomaar te vervangen. Als er een gat in zat, moest dat maar zo zijn.

Het oude perkamenten boek is een van vele bezienswaardigheden die vanaf volgende week vrijdag kunnen worden bewonderd op de tentoonstelling Lectori Salutem – Boek en Oudheid in het (archeologisch) Allard Pierson Museum te Amsterdam. De expositie gaat over het ontstaan en de geschiedenis van het boek – klassieke teksten in het bijzonder – in en na de klassieke oudheid. Het evenement is onderdeel van de Unesco-manifestatie Amsterdam Wereldboekenstad 2008 en gaat gepaard met talrijke activiteiten en publicaties, waaronder het boek Boek en oudheid waarin de geschiedenis van het (klassieke) boek in extenso wordt beschreven.

Godfather

Godfather
De dichter Homerus (8ste eeuw v. Chr.) is de godfather van het klassieke boek. Met zijn Ilias schreef hij, naar nog altijd wordt aangenomen, het oudste boek van Europa, hij overleefde alle eeuwen en wordt nog steeds vertaald, verfilmd en bewerkt. De Ilias draagt als het ware de geschiedenis die van het klassieke boek kan worden geschreven. Op de tentoonstelling Lectori Salutem (‘De lezer heil') laat het Allard Pierson Museum samen met z’n erfgoedpartner en naaste buur Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam zien waarom de Ilias en al die andere klassieke werken, van Euripides tot Pindarus, Herodotus, Plato en Aristoteles, nog steeds worden gelezen, en, bijvoorbeeld, waarom de eigentijdse lezer nog steeds zo verrukt is van de Times Roman-letter die in de tijd van Karel de Grote is ontstaan.

Godfather
Al bij de entree van de tentoonstelling is de stem van Homerus te horen als de bezoeker zijn tocht langs archeologische objecten, handschriften, boeken en technische attributen nog moet beginnen. De zalen zijn ingericht naar de tijd waarin de voorwerpen hun oorsprong vinden, en zo kun je van een typisch Romeinse bibliotheek naar een kloosterbibliotheek dwalen, of naar de 16de-eeuwse Stadsbibliotheek van Amsterdam.

Godfather
Een verhelderende gids bij de boekgeschiedenis, vol markante details en mooie illustraties, is Boek en oudheid, onder redactie van René van Beek, Geralda Jurriaans-Helle en Frits van der Meij. Het beschrijft de metriek van de oud-Griekse verzen, de schriftdragers – van houten plankjes tot wasplankjes, potscherven, papyrusrollen, perkamenten codici en gedrukte boeken –, het behandelt de Romeinse schrift- en boekencultuur, de overgang van het karolingische naar het gothische schrift, de invloed van het christendom en de humanisten op klassieke teksten, de Nederlandse bedding van de Griekse en Romeinse oudheid in de periode 1800-2007, de strijd van de dichter en classicus P.C. Boutens voor zuivere vertalingen, de (christelijke) censuur op de (homo-)erotische gedichten van Sappho, en toneelregisseur en -acteur Aus Greidanus legt ten slotte uit waarom het goed is dat Homerus aan ons is overgeleverd.

Godfather
Er is geen eenduidig antwoord op de vraag hoe de klassieken tot op de dag van vandaag hebben kunnen overleven en nog steeds zo om hun rijkdom worden gewaardeerd, zeggen de Allard Pierson-conservatoren René van Beek en Geralda Jurriaans-Helle. Elke periode van de boekgeschiedenis heeft haar eigen kernmomenten en verklaringen. Zo’n kernmoment deed zich bijvoorbeeld voor in de 2de eeuw voor Christus, toen Aristophanes van Byzantium (ca. 257-180 v. Chr.) een systeem bedacht om de aaneengeschreven woorden en zinnen in Griekse teksten leesbaar te maken door ze van punten en komma’s te voorzien, bij toneelstukken de spreker vóór de regel te plaatsen, de metrisch ingewikkelde koorliederen in te delen in strofen en regels, en accenten aan te brengen waar dat de duidelijkheid ten goede kwam.

Godfather
Aristophanes was ook degene die ons waarschijnlijk een omvangrijke hoeveelheid klassieke teksten heeft onthouden. Niet alleen onderzocht hij de authenticiteit van teksten, hij verzorgde ook nieuwe uitgaven van grote auteurs en stelde een canon samen van schrijvers die volgens hem de besten in hun genre waren. Dit, schrijft Jurriaans-Helle, heeft grote invloed gehad op onze kennis van de antieke literatuur. Veel moois werd bewaard, maar vermoedelijk ging ook veel moois verloren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.