Om de doden te doen herleven

Van Paul Valéry is de uitspraak: 'Niets is origineler, niets is meer eigen dan zich te voeden met anderen. Maar men moet ze verteren....

Bij het lezen gaat het ons om de grote doden, de schrijvers van meesterwerken. Boze geesten van Dostojewski is zo'n meesterwerk dat keer op keer schrijvers inspireerde en nog steeds inspireert. Onlangs heb ik deze dikke roman weer eens gelezen, omdat de door mij bewonderde Albert Camus er zo kapot van was. Jarenlang beheerste dit boek zijn leven. Hij wilde er zelfs met alle geweld een toneelstuk van maken. Camus had de grootste moeite de stof van de roman tot een speelbaar toneelstuk terug te brengen. De eerste versie telde 268 getypte pagina's en zou vijf uur spelen vergen door 28 acteurs. In 1959, kort voor zijn dood, vond de première plaats met André Malraux, als minister van cultuur, in de loge met naast hem Pompidou.

Waarom was Camus zo door Boze geesten gefascineerd? Ik denk niet door de romantechnische, esthetische kwaliteiten ervan. Het werk vertoont alle gebreken van de doorsnee Dostojewski-roman: rare afdwalingen, sprongen in stijl, raadselachtigheden, onlogische opeenvolgingen, inconsequenties in vertelperspectief enz. enz. Het gekke is dat je daar als lezer na verloop van tijd niet meer aan stoort. Want je bent helemaal in de ban van de vele, personages die de roman bevolken en van de bizarre, vaak extreme situaties waarin ze verzeild raken. Er is een duel, een stadje brandt af, een man wordt vermoord, mensen plegen zelfmoord, een vrouw baart een kind onder barre omstandigheden, een vader wordt knettergek en raakt aan het dwalen. Het boek fascineerde me mateloos.

Wat Camus vooral in de roman van Dostojewski geboeid moet hebben, is de beschrijving van het nihilisme en de onverantwoordelijke vorm van revolutie door een paar heethoofden en cynische jongeren. De portrettering van de nihilisten Starogin en Pjotr Stepanowitsj is zonder meer meesterlijk en heeft een voorspellende waarde. Het lijkt wel of Dostojewski met deze Stepanowitsj de meedogenloze Lenin of een typische commmunistische partijbons uit de tijd van Stalin voor ogen heeft gehad! Ik ken in de literatuur geen afschuwelijker personage. Zo zegt deze etter: 'Er is maar één ding, waar de wereld gebrek aan heeft: gehoorzaamheid. Streven naar beschaving is al een aristocratisch verlangen. Zodra er sprake is van families of van liefde, komt tegelijk alweer de wens op naar persoonlijk bezit. . . Die wens zullen we verstikken: we zullen dronkenschap en kletserij en verklikkerij aanmoedigen, we laten een ongekend zedenbederf toe, we smoren iedere vorm van genialiteit in de wieg. Alles wordt onder één noemer gebracht, volslagen gelijkheid.' Zonder blikken of blozen liquideert hij iemand uit zijn groep.

Strawrogin is anders, mysterieuzer, genialer, minder benepen. Het interessante aan hem is dat hij een combinatie is van een heilige en een crimineel. Hij is het type mens waarvoor Georges Bataille met zijn obsessie om het misdadige, het scandaleuze en het religieuze te verenigen, zo'n fascinatie had.

Ik denk dat het meesterschap van Dostojewski als romanschrijver vooral in zijn onvergetelijke personages zit. Het zijn stuk voor stuk personages die voor een bepaald type mens staan, maar dan uitvergroot. Ik heb maar één keer in mijn leven over een romanpersonage gedroomd. Ik was toen zestien jaar en had Schuld en boete van Dostojewski gelezen. Het was een nachtmerrieachtige droom waarin ik de misdadige Raskolnikov was.

Volgens mijn familieleden was ik er dagenlang van in de war. Misschien heeft de nuchtere Léautaud wel een beetje gelijk - hij komt er in zijn dagboek herhaaldelijk op terug - dat Dostojewski gevaarlijke pathologische literatuur geschreven heeft. (Zeker gevaarlijk voor onstabiele pubers als ik toen was.) Hij heeft er geen woorden voor dat André Gide in zijn Caves du Vatican een door Dostojewski geïnspireerde passage had opgenomen waarin een treinreiziger een passagier tegenover hem uit een rijdende trein gooit alleen maar om eens te zien wat voor kick hij ervan zou krijgen. Wanneer we zo'n passage aan Voltaire, Molière of Diderot zouden voorleggen aldus Léautaud, dan zouden ze zeggen: wat is dat voor dwaasheid?

Wat waren de drijfveren van Dostojewski om Boze geesten en zulke extreme daden te beschrijven? Algemeen bekend is dat hij geloofde dat revolutionairen bezit hadden genomen van de Russische ziel en dat Rusland ten onder zou gaan, als de boze geesten niet uitgedreven zouden worden door het orthodoxe christendom en een zuiver nationalisme. De passages in de roman waarin dat te expliciet aan de orde komt kunnen me gestolen worden.

Maar Dostejewski moet ook andere drijfveren hebben gehad. De ZuidAfrikaanse schrijver J.M. Coetzee heeft zich daar ook mee beziggehouden en wel in de roman The Master of Petersburg, in het Nederlands vertaald onder de titel De meester van Petersburg. De roman gaat over de achtergrond van Boze geesten. Hoofdpersoon daarin is Dostojewski, die in Petersburg een speurtocht onderneemt naar de laatste maanden van zijn stiefzoon Pavel, het enige kind van zijn overleden vrouw. Pavel zou deel hebben uitgemaakt van een terroristenbende. Geen moeite is het romanpersonage Dostojewski te veel. Hij probeert zich geheel in te leven in de jongen. Vertwijfeling, intens verdriet, schuldgevoel, liefde, boosheid en nieuwsgierigheid over het lot van de gestorvene beheersen hem daarbij. Hij dringt zich in de bende van de terrorist Netsjajov waar Pavel deel van uitgemaakt zou hebben. Netsjajev probeert hem zelfs in een schitterend gesprek over te halen om een brochure te schrijven over de wijze waarop zijn stiefzoon door de politie vermoord is, waarop het volk door de machthebbers wordt uitgebuit en kinderen worden misbruikt. Het boek eindigt met dat Dostojewski de pen opneemt en aan zijn roman begint. Hij moet bij zichzelf vaststellen dat feit, fictie en autobiografie door elkaar heen lopen, zoals de figuur Stawrogin waarvan hij de contouren als eerste schetst, bewijst.

Schrijven blijkt een autonoom proces dat de visie op gebeurtenissen en personen dicteert. Dostojevski wordt bij het schrijven ontrouw aan alles wat hem heilig is. Hij voelt zich vervreemd van zichzelf. Hij valt de onschuld van een kind aan, in zijn ogen een daad waarvoor hij geen vergeving mag verwachten. Hij offert zijn ziel op en pleegt verraad aan iedereen, ook aan zijn dode zoon die hij in zijn boek tot leven wil wekken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden