PROFIELOLOF PALME

Olof Palme, de vermoorde premier die tot op de dag van vandaag links Zweden inspireert

De moord op de Zweedse premier Olof Palme in februari 1986 resoneerde in de hele wereld. Hij werd bewonderd om zijn strijd tegen onrecht, maar verafschuwd door rechts vanwege zijn opgeheven vingertje en scherpe tong. Woensdag werd het onderzoek naar de moord beëindigd.

Olof Palme in de jaren tachtig. Beeld AFP

In de avond van 28 februari 1986 lopen de Zweedse premier Olof Palme en zijn vrouw Lisbet door een drukke straat in Stockholm. Een vakbondsleider ziet het echtpaar passeren. Wat is Zweden toch een prachtig land, zegt hij tegen zijn echtgenote. Waar anders kan de premier ’s avonds laat zonder bewaking over straat lopen, net als iedere andere burger? Een paar minuten later wordt Olof Palme doodgeschoten.

De moord veroorzaakt een enorme schok, in Zweden en ver daarbuiten. ‘In ons idee was Zweden een landelijk, rustig toevluchtsoord. Maar plotseling lag daar de premier in zijn eigen bloed’, zei politicoloog Jonas Hinnfors in The New York Times.

34 jaar na de moord op de Zweedse premier Olof Palme zegt het Zweedse Openbaar Ministerie de dader te hebben achterhaald. Het zou gaan om Stig Engström, ook wel bekend als de ‘Skandia-man’, die eerder in verband gebracht werd met de moord. Lees hier ons nieuwsbericht.

De moord resoneerde in de hele wereld. De sociaal-democraat Palme was een politicus van internationale statuur die een groot moreel gezag genoot door zijn felle stellingname tegen de oorlog in Vietnam, het apartheidsregime in Zuid-Afrika, de Russische inval in Tsjechoslowakije en de Spaanse dictatuur van Franco. Waar andere Europese sociaal-democraten vaak gebonden waren door het Navo-bondgenootschap met de Verenigde Staten, gebruikte Palme de neutrale status van Zweden om de Amerikanen keihard te bekritiseren. In 1972 vergeleek hij de bombardementen op Hanoi met de schanddaden van de nazi’s in Guernica en de uitroeiing van de Joden in Treblinka. De Amerikaanse regering was zo beledigd dat de diplomatieke contacten met Zweden een jaar lang bevroren werden.

Een plas bloed en een bloem markeren de plek in Stockholm waar Palme werd doodgeschoten toen hij met zijn vrouw na een bioscoopbezoek naar huis wandelde. Beeld EPA

Olof Palme was een politicus van zijn tijd, bewonderd door links omdat hij streed tegen het onrecht in de wereld, verafschuwd door rechts vanwege zijn opgeheven vingertje, zijn omstreden steun aan de Palestijnse PLO van Yasser Arafat en zijn vriendelijke woorden voor de Cubaanse dictator Fidel Castro.

Hij werd in 1927 geboren in een van de rijkste families van Zweden, maar werd in 1951 lid van de sociaal-democratische partij. Doorslaggevend voor zijn vorming was een studieverblijf in de Verenigde Staten, waar hij niet alleen armoede, rassenscheiding en onderdrukking zag, maar ook geïnspireerd raakte door de radicale studentenbeweging en de vakbonden.

Palme maakte snel carrière en werd in 1969 premier en partijleider. Hij belichaamde de tijdgeest van de naoorlogse jaren, van het geloof in een welwillende staat die de schijnbaar oneindige economische groei kon aanwenden om de gewone man een beter leven te geven. Onder zijn leiding werd de Zweedse verzorgingsstaat verder uitgebouwd, onder meer met crèches, die moeders in staat stelden te werken.

Het was de tragiek van Palme dat hij aan de macht kwam op het moment dat de naoorlogse wonderjaren over hun hoogtepunt heen waren. In 1976 verloor hij de verkiezingen. In 1982 keerde hij terug, maar nu beleefde hij een veel moeilijker periode. De Zweedse economie stond er slecht voor en Palme experimenteerde met een ‘Derde Weg’ tussen socialisme en kapitalisme, liberaler dan in zijn eerste periode.

Olof Palme was een briljante intellectueel die ook werd gewaardeerd door de arbeidersaanhang van de sociaal-democraten. Maar hij kon arrogant zijn en tegenstanders kwetsen met zijn scherpe tong. In rechtse kringen werd hij door sommigen gehaat. Lang voordat er sociale media bestonden werden de wildste geruchten over hem verspreid: hij zou homoseksueel zijn, hij zou schizofreen zijn en elke ochtend in een kliniek behandeld worden voordat hij aan het werk ging. Onder zijn bescheiden huis in een voorstad van Stockholm zou zich een enorme luxueuze kelder bevinden waarin hij dagelijks zijn geld zat te tellen, vergaard met belastingontwijking. Palme werd geraakt door deze haatcampagne en maakte zich soms zorgen over zijn veiligheid, schrijf Jan Bondeson in Blood on the Snow, een van de boeken die over de moord verschenen.

Het onderzoek naar de moord is na 34 jaar gesloten. Beeld EPA

‘De dood van Palme markeerde min of meer het einde van het oude Zweden dat hij belichaamde’, zei politicoloog Hinnfors in The New York Times. In veel opzichten worstelt het huidige Zweden met de erfenis van Palme. De sociale ongelijkheid is gegroeid, al blijft zij in internationaal perspectief laag. In de geest van Palme heeft Zweden veel vluchtelingen opgenomen, maar de kritiek op het immigratiebeleid is toegenomen en de extreemrechtse Zweden Democraten hebben sterk aan aanhang gewonnen.

Op links blijft Olof Palme een dierbare figuur. ‘Hij werd gedreven door waarden, kende geen angst en was een meester van de retoriek’, zei minister van Buitenlandse Zaken Margot Wallstrom in 2016, bij de dertigjarige herdenking van de moord. ‘Dat blijft ons tot op vandaag inspireren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden