Ollongren knikt en geeft geen krimp, Zijlstra blijkt toch vrij buigzaam

Recensie: zo deden deze nieuwe ministers het bij hun debuut in de Kamer

De een torst torenhoge verwachtingen met zich mee als oud-topambtenaar; de ander kampt met het imago van botte Fries. Hoe deden de ministers Ollongren (Binnenlandse Zaken) en Zijlstra (Buitenlandse Zaken) het bij hun debuut in de Kamer?

Minister van Buitenlandse Zaken Halbe Zijlstra op het Binnenhof. Foto anp

Halbe Zijlstra - een van de belangrijkste steunpilaren van premier Mark Rutte - ontpopt zich als wendbare diplomaat. Jarenlang stond hij op het Binnenhof bekend als vertolker van het rechtse profiel van de VVD: niet de mensenrechten en verheffingsidealen, maar het economisch eigenbelang voorop. Maar Zijlstra lijkt net als Rutte te zijn gemaakt van buigend riet.

In de nacht van woensdag op donderdag is het debat over de begroting Buitenlandse Zaken het podium voor zijn debuut als minister in de Tweede Kamer. Hij begint dat debat met een uitvoerige ode aan de EU en de mensenrechten. De EU is een prachtig verbond, benadrukt hij. 'Een Nexit zou dramatisch zijn. Kijk maar naar het Verenigd Koninkrijk.' Europese samenwerking is niet alleen van economisch belang, maar ook in het veiligheidsbelang, aldus de minister. 'Het gaat nu goed met Nederland. Maar de panelen zijn internationaal aan het schuiven. Dat maakt onze situatie fragiel.'

Complimenten voor Koenders en Timmermans

Ook de NAVO en de Verenigde Naties (VN) zijn in zijn ogen belangrijk voor de vrede en stabiliteit. De VN; er zijn liberalen die al beginnen te zuchten bij het uitspreken van de naam. Maar Zijlstra is plots enthousiast over de logge overlegkolos.

Wie met een half oor luistert, zou zomaar zweren dat Rutte stond te debatteren. Rutte is in zijn premierjaren meesterlijk geworden in het meebuigen. Zijlstra lijkt deze tactiek over te willen nemen. Zijn buitenlandbeleid wordt vooral een 'voortzetting' van dat van PvdA-ministers Bert Koenders en Frans Timmermans, belooft hij. Beiden worden uitgebreid gecomplimenteerd. 'Ik zie veel ruimte voor continuïteit. Bij mij is geen noodzaak tot revolutionaire veranderingen.'

Maar net als bij Rutte moet de oppositie blijven opletten bij een politicus als Zijlstra. Vooral als hij woorden gaat gebruiken als een paar 'accenten' die hier en daar verlegd gaan worden. Eerst stelt een zelfverzekerde Zijlstra mensenrechtenliefhebbers zoals Lilianne Ploumen (PvdA) en Bram van Ojik (GroenLinks) nog gerust. Bijna twee uur lang spreekt hij over het belang van vrijheid van meningsuiting, homorechten en democratie. Hij belooft om in contacten met buitenlandse leiders 'stapje voor stapje' te streven naar een verbetering van de lokale mensenrechtensituatie: 'We proberen het wenselijke haalbaar te maken.'

Minister Halbe Zijlstra. Foto anp

Realist

Maar een minuut later noemt Zijlstra zich een 'realist': niet al het wenselijke is in de praktijk ook mogelijk. Tot groot verdriet van SP-Kamerlid Sadet Karabulut wil Zijlstra het optreden van Saoedi-Arabië in Jemen bijvoorbeeld nog niet veroordelen terwijl daar 'mensen dood worden gebombardeerd'. Hij wil eerst de onderzoeksresultaten naar de wreedheden afwachten. Mensenrechtenliefhebber Zijlstra vertelt in één vloeiende beweging door dat hij bereid is vele 'bloedige handen' te schudden zolang het niet om terroristen gaat. 'Je moet in gesprek blijven, ook met mensen met wie je het niet eens bent.'

Nooit boos, vaak vriendelijk, soms met een grap

Eenzelfde discussie vindt plaats over het tegenhouden van de vluchtelingenstroom naar Europa. 'Desnoods worden ze teruggestuurd om de procedure af te wachten?',vraagt Van Ojik na één uur 's nachts aan Zijlstra. Ja, zegt de minister eerst, om daarna te beweren dat uitzonderingen mogelijk zijn. 'Dat was gisteren niet zo, dat is nu wel zo', zegt Van Ojik verbaasd.

Opvallend is het gemak waarmee Zijlstra zijn politieke tegenstanders in de Kamer van weerwoord voorziet. Nooit boos, vaak vriendelijk en soms met een grap. Hij deelt met net zo veel gemak een complimentje uit aan GroenLinks als aan Tunahun Kuzu van DENK.

Misschien is dit wat Zijlstra bedoelde toen hij voorafgaand aan zijn aantreden werd aangevallen op zijn gebrek aan diplomatieke ervaring en zijn vaak lompe optreden: 'Als VVD-fractievoorzitter moest ik een scherp profiel neerzetten. Maar de komende jaren zult u een andere kant van mij zien.'


Bewonderaars zien in Kajsa Ollongren de nieuwe D66-leider

Ollongren heeft als voormalige secretaris-generaal op het ministerie van Algemene Zaken vaak genoeg op de achterste bankjes in de Tweede Kamer gezeten om te zien hoe een bewindspersoon zich door een debat sleept. Het hele repertoire beheerst de D66-bewindspersoon, die is opgeleid aan het befaamde École nationale d'administration, het Franse opleidingsinstituut voor topambtenaren. Ze knikt vriendelijk als een Kamerlid een onnavolgbare vraag stelt, ze herhaalt voortdurend dat ze het 'heel goed begrijpt', dat het 'heel terecht' is dat het aan de orde is gesteld, dat ze 'het gesprek breed wil aangaan'.

Minister Kajsa Ollongren, de toekomstige premier? Foto anp

Vilein lof

Het werkt. Het ervaren SP-Kamerlid Ronald van Raak zegt 'blij' te zijn met de wijze waarop de nieuwe minister van Binnenlandse Zaken zich presenteert, 'al ben ik het met lang niet alles eens'. Iets vileiner klinkt de lof van PvdA-Kamerlid Attje Kuiken die de vicepremier complimenteert met haar 'boodschapvastheid' en het 'voorbereidend werk van de ambtenaren'.

Zeker is dat Ollongren moeilijk van haar stuk te brengen is. Als Kamerleden doorvragen, grijpt ze gewoon terug op haar vorige antwoord: 'Zoals ik al heb betoogd...' Daarnaast merken sommige oppositieleden met enige bewondering op dat de D66-belofte het hoofdonderwerp van het debat 'handig' richting het relatief veilige onderwerp van nepnieuws heeft gestuurd. Ze gaf voorafgaand aan de begrotingsbehandeling een groot interview in De Telegraaf over die dreiging, maar in de Tweede Kamer moet ze na ellenlang debatteren toegeven dat er weinig nieuws onder de zon is. 'Er zijn geen aanwijzingen dat het hier op heel grote schaal gebeurt.'

Ondankbare klussen

De politiek explosieve onderwerpen blijven door de ophef rond de gevreesde Russische 'nepnieuwslawine' grotendeels buiten beeld. Dat zal niet meer lang zo blijven, want Ollongren heeft als minister twee ondankbare klussen op haar bordje gekregen.

Zo moet ze de nieuwe wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten invoeren, een wet waar D66 voor de verkiezingen nog tegen was. Tot overmaat van ramp komt er in maart eerst een referendum over die wet. Ollongren feliciteert donderdag 'de initiatiefnemers én Arjan Lubach' met het verwezenlijken van die volksraadpleging. Het lijkt een grapje voor intimi, want Ollongrens vrouw is als tv-producent betrokken bij de show van de VPRO-komiek en anti-sleepwet-activist.

Het persoonlijke lijntje zal niet kunnen verhinderen dat Ollongren straks een eventueel 'nee' bij het referendum hoogstwaarschijnlijk moet negeren. Alle coalitiepartijen hebben al gezegd dat de wet er hoe dan ook moet komen.

Foto anp

'DDR66'

De tweede lastig klus is zo mogelijk nog ondankbaarder. De D66-vicepremier moet de geschiedenis ingaan als de bewindspersoon die het raadgevend referendum in Nederland afschaft. 'Na de DDR in de jaren zestig zal Nederland het eerste land zijn dat zo'n democratisch recht weer afpakt', hoont SP'er Van Raak over 'DDR66'.

Ollongren geeft geen krimp, net zoals ze onbewogen blijft onder alle verwijten van PVV-Kamerlid Martin Bosma, die haar omschrijft als 'iemand die maling heeft aan democratie... die neerkijkt op tokkies, populisten en andere minderwaardigen'. 'Uw fantasie is met u aan de haal de gegaan', pareert Ollongren. 'Jammer dat u kiest voor een persoonlijke aanval en niet het inhoudelijke debat.'

Onverstoorbaarheid zal de ex-topambtenaar nog van pas komen als ze straks moet beslissen of er een referendum mag komen over het afschaffen van het referendum. Het kabinet kan kiezen voor een soort noodprocedure waardoor zo'n volksraadpleging onmogelijk wordt. Ollongren wil die nucleaire optie donderdag niet uitsluiten, ook al noemt de oppositie dat 'schokkend' en 'stuitend'.

De D66'er laat er zo weinig twijfel over bestaan dat ze het regeerakkoord nauwgezet gaat uitvoeren. Zelfs de SP noemt haar 'een degelijke bestuurder'. De komende jaren moet blijken of de vicepremier ook een potentiële D66-leider is.

Meer over