Oklahoma is de rechtste staat, 'houden zo'

Dreigend hangt in Amerika de schaduw van de Tea Party boven het crisisoverleg over de enorme nationale schuld. Geen compromissen, roept zij. Wie zijn deze mensen? Een ontdekkingstocht in het hart van Amerika, Oklahoma.

Donald W. Wyatt is een heer. Een en al zelfverzekerde rust. Geen man van verrassingen, zo lijkt het. In een winkelcentrum in Broken Arrow, een voorstad van Tulsa in de Amerikaanse staat Oklahoma, vertelt de 65-jarige dat hij altijd in de computerbusiness heeft gezeten. Nu helpt hij alleen nog zo af en toe bedrijfjes op te zetten. Hij is vicevoorzitter van het Tulsa912Project, dat verwant is de Tea Party. Deze populistische beweging is aan een onstuitbare opmars in de Amerikaanse politiek. Met professorale precisie legt Wyatt uit wat 'zijn soort mensen' beweegt.


Opeens vraagt hij:


'Zie je niks aan me?'


Niks bijzonders. Aan de andere kant van de tafel zit een onberispelijke man die alles onder controle heeft.


Wyatt wijst naar zijn stropdas. Daar staan krabbels op, maar er zijn wel meer dassen met onduidelijke motieven.


'Zijn teksten van de Founding Fathers', zegt hij.


Het voelt als een 3 voor een tentamen, en het zal niet de laatste keer zijn dat hij de bezoeker van zijn stuk brengt.


In een glashelder betoog doet Wyatt vervolgens uit de doeken waarom voor hem deze grondleggers van de Verenigde Staten ook na bijna 250 jaar nog actueel zijn.


'De mensheid leeft al vijfduizend jaar hetzelfde. Alles draait om de menselijke natuur. Jefferson en Madison lazen de Bijbel en de oude Grieken en Romeinen. Daaruit destilleerden zij de Amerikaanse grondwet, die uniek is omdat zij de ideale relatie tussen individu en regering definieert. Alle macht komt van God. Die delegeert haar aan de mens, die op zijn beurt een deel van zijn rechten overdraagt aan de regering. Maar niet te veel, opdat zij de aan haar overgedragen bevoegdheden niet kan misbruiken tegen de burgers. De mens is op aarde de primaire bron van macht. De regering staat volledig in dienst van hem. In de Europese democratieën is het andersom.'


Wyatt is de man die ik zocht. Nooit vergat ik wat een indiaan eind 2004 tegen me zei tijdens een diner op Boston University. Hij was een intellectueel met scherpe gelaatstrekken en viel op in zijn witte overhemd zonder jasje en zijn lange, in een paardenstaart samengebonden haar. George Bush jr. was ondanks Irak herkozen en kranten in Europa hadden daar met ongeloof en onbegrip over geschreven. 'Dat komt omdat de correspondenten allemaal aan de kusten zitten. De verkeerde plek. Het echte Amerika vind je daartussen', zei mijn buurman.


Bijna zeven jaar later is daar dan Don Wyatt. Meteen al bij het eerste mailcontact blijkt dat hij niet behept is met de Nederlandse schroom zichzelf conservatief te noemen. 'Oklahoma', schrijft hij, ' is de reddest state in het land en we werken er hard voor om dat zo te laten blijven.' Red states, rode staten, zijn rechts en Republikeins, de 'blauwe' zijn Democratisch en links. Wyatt is trots dat in november 2010 alle 77 counties in de staat Republikeins stemden. Graag wil hij de bezoeker inleiden in het denken en doen van de bewoners van het heartland, Amerika's binnenlanden.


Oklahoma ligt er middenin en het brandt op het moment van de ontmoeting. Bij aankomst zijn vanuit het vliegtuig van American Eagle enorme rookpluimen te zien, afkomstig van stukken grond die op de gortdroge vlakten ten prooi zijn gevallen aan vuur en wind. Elders in Amerika vechten inwoners van Fargo in North Dakota tegen het water van de Red River, verwoesten in Iowa en Wisconsin tornado's alles wat op hun pad komt en kleurt bij Fort Davis, in Texas, brandend grasland de lucht rood.


Maar Wyatt gelooft er niets van dat dit de voorbodes zijn van wat de mensheid te wachten staat als de aarde al of niet door menselijk toedoen verder opwarmt. 'De klimaatverandering is zwendel. Het weer zit te ingewikkeld in elkaar, ook voor onze computers. De modellen van de wetenschappers zijn te simplistisch en tendentieus. Mijn vader trok weg uit Oklahoma vanwege de Dust Bowl. Dat was ver voor het massale benzinegebruik en de zware SUV's.'


Mocht Wyatt getroffen worden door een ramp, zal hij nooit zijn lot in handen leggen van de overheid. Niets moet hij hebben van de Engelse filosoof Thomas Hobbes. Die was voor een sterke staat om de immer tot het kwaad neigende mens in het gareel te houden. Wyatts favoriet is John Locke. Voor deze Britse denker was de vrijheid van het individu heilig.


'De Tea Party legt de nadruk op persoonlijke verantwoordelijkheid. Ik wil niet dat de regering voor mij zorgt', zegt Wyatt gedecideerd. Hij gaat daar ver in, vertelt hij later.


Zo ver, dat de verslaggever na het gesprek met deze belezen man enigszins in verwarring zal achterblijven.


De vrijheidszin is groot in Oklahoma. Het individualisme is er ongepolijst en ruig. Het kreeg vorm in het vrije maar harde leven aan de Frontier, het gebied dat kolonisten veroverden op de natuur en de indianen.


Het begint in de achttiende eeuw met de coureurs de bois, jonge Franse woudlopers. Zij leven met de indianen en hebben indiaanse vrouwen. Naarmate er meer gelukszoekers komen, raken de indianen steeds verder in de verdrukking, met als ellendig dieptepunt de gedwongen verhuizingen. Die gaan met zoveel dood en leed gepaard dat ze de Trail of Tears worden genoemd, het spoor der tranen.


De toekomst is aan de cowboy, die het vee van Texas naar Kansas drijft, de mijnwerker die de steenkool naar boven haalt, de boer die in de Land Run van 1889 zijn stukje grond heeft bemachtigd en de olieman die het zwarte goud als een fontein doet spuiten. In hun kielzog komen de kerken, die van Oklahoma de 'gesp' van de protestantse Biblebelt maken, maar ook de spoorwegen, hoeren, whiskey verkopers, gokkers, en outlaws. Als Pretty Boy Floyd een bank gaat beroven, gaat het publiek er voor zitten. 'Het was als een thuisvoorstelling van een groot acteur die het heeft gemaakt op Broadway', recenseert een verslaggever. Het is de woeste fase van de pionierssamenleving en het vroege kapitalisme.


Juist op het moment dat de rauwste kantjes er af lijken, slaat de Grote Depressie toe en houdt het midden jaren dertig vrijwel op met regenen. De oneindige, open landbouwvelden, waar de boeren de inheemse grassen met hun sterke wortels hebben verwijderd en vervangen door tarwe, zijn geen partij voor de harde droge wind uit de Rocky Mountains. Stormen woelen de grond los en doen alles verstikken in een dikke stoflaag. Het land wordt een Dust Bowl, een schaal vol stof.


John Steinbeck beschrijft in de persoon van Tom Joad het miserabele lot van de Okies die in gammele, volgestouwde wagens een nieuw bestaan zoeken in Californië. Woody Guthrie, zelf een Okie, zingt erover. 'We been blowed down and showed down...left ragged, hungry, broke... But we ain't down yet! Naw, we ain't down yet!'


De Oklahomans richten zich weer op. Bijna 200 duizend van hen melden zich als vrijwilliger in de Tweede Wereldoorlog. Van alle Amerikaanse staten blijft Oklahoma echter een van de minst welvarende. Het voert de ranglijst aan van staten waar kinderen kinderen krijgen. Maar in het DNA van de staat zit blijvend de cowboy, omdat hij volgens de plaatselijke historici David Baird en Danney Goble staat voor wat de bewoners het meest liefhebben: hun onafhankelijkheid.


'De wereld brandt nog steeds. Vernietiging overal'. Met die onheilspellende woorden opent Matthew Vermillion op het internet zijn talkradio-programma OKforTea. Het is kort nadat ongekend verwoestende tornado's hebben toegeslagen in Oklahoma en Missouri. Samen met broer Harold neemt Vermillion het elke week op tegen de gevestigde machten.


Ze tikken de 'links-geöriënteerde media' op de vingers als die spreken over migranten. 'Nééé, het zijn illegale vreemdelingen. Gebruik de juiste woorden.' En: 'Altijd melden ze wat ze denken, in plaats van te melden wat er gebeurt.'


Ze hekelen Michelle Obama met haar acties voor gezond eten. 'Nu mag Koekiemonster in Sesamstraat geen koekies meer eten.'


Als de linkse New Yorkse Democraat Anthony Weiner zich eruit probeert te draaien in het onderbroekenschandaal is het: 'Hé sukkel, vertel de waarheid, voor één keer.'


Het egalitaire internet is niet alleen een vliegwiel voor de revoluties in het Midden-Oosten, maar ook voor het rechtse populisme in Amerika.


Dan is het programma voorbij. 'Word wakker en ruik de thee!', zo sluiten de broers af, inmiddels een stuk vrolijker na twee uur ongeremd hun hart te hebben gelucht.


Op de trappen van het State Capitol in Oklahoma City staat in de hete zon Ronda Vuillemont-Smith te wachten. Ze is een geestverwante van Wyatt en de broers Vermillion. Net als bij andere state capitols in Amerika torent de koepel boven de omgeving uit. Er is één verschil: hij wordt omringd door boortorens en ja-knikkers. Het is een gek gezicht alsof de staat zich nog midden in de wilde oliejaren bevindt.


Ronda Vuillemont-Smith is rond de vijftig en voorzitter van het Tulsa912Project. Dit is de plaatselijke tak van een landelijke beweging, die door televisie- en radiopresentator Glenn Beck in het leven is geroepen. Haar motto is: terug naar 12 september 2001. Vuillemont-Smith: 'Dat is de dag nadat we aangevallen waren en heel Amerika zich één voelde.' Vandaar dat 912, volgens de Amerikaanse schrijfwijze. De beweging staat voor negen principes en twaalf waarden. De eerste drie principes zijn: 1. Amerika is goed, 2. ' Ik geloof in God en Hij is de kern van mijn leven', 3. 'De familie is heilig'. Belangrijke waarden zijn persoonlijke verantwoordelijkheid, hard werken en liefdadigheid (als alternatief voor overheidssteun).


Vuillemont-Smith ziet eruit als een vrouw die je met gerust hart de organisatie van een sportkamp voor de dorpsjeugd kan toevertrouwen. Ze noemt zich 'burger-lobbyist'. Trots vertelt zij hoe ze geholpen heeft wetten te torpederen. Een daarvan is net gesneuveld: een wet die toestond dat er 54,6 miljoen dollar van de federale overheid zou worden gebruikt voor het opzetten van een website over zorgverzekeringen. De tegenstanders wilden dat niet uit angst dat Washington greep krijgt op de informatievoorziening.


Ze besloot op 13 maart 2009 politiek actief te worden. Op die dag - haar verjaardag - besefte ze ineens: het gaat niet de goede kant op met het land, doe wat. ' We zijn te afhankelijk geworden van de overheid. We bewegen ons weg van God.' Daarna ging het snel en werd de kleine huisvrouw een geduchte tegenspeelster van gouverneur Mary Fallin. Ze citeert graag Reagan: als je hun het licht niet kunt laten zien, laat hun dan de hitte voelen. 'Wij hebben mollen in de regering', zegt ze strijdvaardig.


Zowel bij haar als bij Wyatt zijn de jaren zestig de bron van hun ongenoegen. 'De vrouwenbeweging heeft de man zijn mannelijkheid ontnomen,' zegt Vuillemont-Smith. 'De rollen zijn niet meer duidelijk.' Wyatt heeft het over de ruïnes in het onderwijs. 'We geven er meer aan uit, maar de kinderen weten minder.'


De fout is volgens hem dat de overheid te machtig is geworden. 'De grens is bereikt. Amerika is niet vrij meer, terwijl de welvaart, de vooruitgang in wetenschap en techniek, en de overwinningen in de Onafhankelijkheidsoorlog op de Engelsen en in de Koude Oorlog op de Russen juist het directe resultaat waren van de in de Amerikaanse grondwet verankerde vrijheid. Want niet gehinderd door de overheid floreren mensen. Bovendien: een regering kan geven, maar ook nemen. Mensen moeten daarom voor zichzelf zorgen.'


En dan geeft Wyatt opnieuw het gesprek een onverwachte wending.


'Als er een eind komt aan de wereld zoals zij nu is, bijvoorbeeld als de dollar instort, moet je voorbereid zijn op het ergste. Daarom heb ik geweren, munitie, zilver en bergen voedsel opgeslagen. Als je niet voorbereid bent, ben je overgeleverd aan de genade van anderen, en dat wil ik niet.'


Deze had ik niet zien aankomen. Het is de grootste verrassing op de ontdekkingsreis door het heartland. In Europese oren klinkt het curieus en niet van deze tijd. Tegelijkertijd is het heel Amerikaans. In Wyatts woorden weerklinkt de echo van de pionier die in de wildernis alleen op zichzelf en God vertrouwde.


Ook Vuillemont-Smith staat pal voor de individuele autonomie. 'Wij geven cursussen. Hoe je voedsel inblikt, hoe je moet handelen als je vrieskist het niet meer doet. Het is voor het geval een vijand, Iran bijvoorbeeld, met een atoomwapen een elektromagnetische puls veroorzaakt en alle stroom uitvalt.'


Nee, het is geen bangmakerij, zo bezweert ze. 'We zijn een luie maatschappij. Het gaat om kennis hoe te overleven onder zulke omstandigheden. We doen al te lang alsof alles vanzelfsprekend is.'


Vreemde vogels, lange traditie

Zeker weten, meent professor Walter Russell Mead, in de Tea Party kun je vreemde vogels tegenkomen. Zoals de 'birthers', die betwisten dat president Obama Amerikaan is. Maar daar gaat het niet om. Wat telt is dat de beweging de jongste uiting is van een oude Amerikaanse populistische traditie. Soms komen de populisten van links, soms van rechts. Zoals nu. Dreigend hangt deze weken de schaduw van de Tea Party boven de onderhandelingen in Washington over de aanpak van de gigantische nationale schuld.


De beweging is genoemd naar een opstand van Amerikanen tegen de Britse kolonisator. Ze is tegen een grote overheid, die te veel macht over haar burgers heeft en te veel geld uitgeeft. De aanhangers zijn vaderlandslievend en godvrezend. Er is nog geen uitgesproken leider. Veel aandacht is er voor twee vrouwen, het Congreslid Michele Bachmann en oud-gouverneur Sarah Palin. Bachmann doet mee aan de presidentsverkiezingen en wil niets weten van een compromis over de schuld.


In het blad The American Interest schreef Russell Mead vorig jaar dat de gewone Amerikaan van oudsher een hekel heeft aan het paternalisme van de insiders, die menen te weten wat het beste is voor de mensen. Wat dat betreft is er met Palins afkeer van journalisten, niets nieuws onder de zon.


'Populisme manifesteert zich op momenten dat het bestaande systeem stagneert, zoals thans het geval is', betoogt Russell Mead. 'De belangrijkste instellingen kosten meer dan we kunnen betalen, maar ze doen niet wat nodig is.' De elite bedenkt dan ingewikkelde, slechts voor ingewijden te doorgronden oplossingen. De populisten houden daarentegen van grootse, eenvoudige ideeën. Ze verdenken de gevestigde politici ervan een eigen agenda te volgen en niet in het algemeen belang te handelen.


Russell Mead meent dat populisten - links en rechts- zich na een opstandig begin vaak ontdoen van al te radicale elementen en dan via de normale kanalen helpen vastgelopen systemen te ontstoppen. Hij durft niet te zeggen hoe het met de Tea Party gaat aflopen, ze is nog leiderloos, maar door internet gaat tegenwoordig alles sneller. 'De kloof in opleiding en vaardigheden tussen de 'boeren'en de elite is niet meer zo groot als die was. Dus wanneer de 'boeren' ongelukkig zijn kunnen zij veel sneller handelen dan vroeger.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden