Oh Amsterdam, wat was je mooi

Veel is verdwenen in Amsterdam, van de oude Jordanees tot de Nieuwmarktbuurt. Drie fotoboeken laten het zien...

Het is begin jaren zestig. Fotograaf Dolf Toussaint (inmiddels 85) brengt de bekendste wijk van Amsterdam, de Jordaan, in beeld. Beter gezegd, hij portretteert de Jordanesen, de bewoners van die arme wijk aan de rand van de grachtengordel.

Het is de tijd van de kleine zelfstandige, van de hoedenmaker en de reclameschilder tot de doodskistenmaker. Gezeten in een vensterbank kijken kinderen naar het werk van een schoenmaker.

Toussaint vergaarde bekendheid als documentair fotograaf en parlementair fotojournalist voor Vrij Nederland. In Amsterdam kroop hij dicht op de huid van de Jordanees. De Mokumse branie spat van zijn foto’s af. De huizen zijn klein, de straat is het theater. Er is gein, er is armoe, er is levenslust.

De jongens lopen nog met vetkuif en de meiden met het haar in een suikerspin. Hier en daar verschijnen de tekenen van een nieuwe, andere tijd. Op een winkelraam hangen etsprenten van Aat Veldhoen, vrijgevochten volksgrafiek à 3 gulden per stuk. Dichter Simon Vinkenoog rookt in een café een filterloze sigaret boven een kop koffie.

Het was de tijd van vóór de grote plannen met de Jordaan. De verpauperde buurt stond in 1965, toen de Jordaanfoto’s van Toussaint voor het eerst in boekvorm verschenen, op het punt van verdwijnen, schrijft Raymond Baan in een heruitgave van het boek. Stadsvernieuwers dachten na over een nieuwe Jordaan, met moderne appartementencomplexen en bredere straten. Afbraak en nieuwbouw, in de lijn van de naoorlogse wederopbouw. Burgerverzet leidde tot terugtrekken van de plannen. Renovatie en selectieve nieuwbouw redde de buurt.

Er kwam een nieuw slag bewoners, jong, intellectueel, artistiek, zoals in 1975 fotografe (en universitair docente) Lenie Kneppers. Zij begint in 1980 met het fotograferen van buurtgenoten. Na 25 jaar is er een boek; Thuis in de Jordaan.

De oude Jordanesen zitten op Perzisch tapijt in een goed gevuld interieur. De nieuwe Jordaners op een houten vloer, in een kaal huis ‘op één kunstwerk na en één minuscuul halogeenlampje boven de tafel’.

Hun komst, en de restauratie, maakt van de Jordaan een dure wijk, waar voor een pandje al gauw een paar ton moet worden betaald. Er wonen ook steeds minder mensen. Vroeger woonden er zeker 4 personen op een kleine etage, nu 1 of 2.

In april kwam er ook al een fotoboek uit over een Amsterdamse wijk, eigenlijk twee wijken. Fotograaf Pieter Boersma was, in de jaren zeventig, betrokken bij het verzet tegen grootschalige sloop in de Nieuwmarktbuurt. In Onverklaarbaar bewoonde woning laat hij zien wat er ook met de Jordaan had kunnen gebeuren. Zijn foto’s laten niet alleen het verzet zien tegen de grootschalige sloop van oude panden door het gemeentebestuur.

Dolf Toussaint was daar overigens ook bij aanwezig met zijn camera. Zij tonen ook de sloop zelf, met de laatste momenten van de bouwwerken in de oude buurt.

Daarna laat Boersma in zijn boek de beelden zien van de nieuwbouw die volgde, in de Bijlmermeer. Het is een stadsuitbreiding die mede mogelijk was gemaakt door de aanleg van de metrolijn dwars door de Nieuwmarktbuurt.

In treurig stemmende opnames wrijft de samensteller van het boek het er nog eens in; hoe goed is het leven tussen het desolaat beton van het nieuwe stadsdeel van Amsterdam, Zuidoost? Hoe sterk kan het verlangen naar de oude Nieuwmarktbuurt worden? Of de Jordaan?

Tentoonstelling in Stadsarchief
De tentoonstelling De Jordaan – Foto’s van Dolf Toussaint opent vrijdag in het Stadsarchief Amsterdam. De expositie vindt plaats ter gelegenheid van de heruitgave van het gelijknamige boek van de fotograaf uit 1965. Ook wordt ander werk getoond. De tentoonstelling is te bezoeken tot en met 31 oktober.

Voor meer informatie zie Stadsarchief.Amsterdam.nl.

Het boek van Toussaint verschijnt bij Bekking & Blitz Uitgevers. Tekst Ingeborg Leijerzapf en Raymond Baan, ISBN 9789061094098, 160 pagina’s, euro 29,90.

Thuis in de Jordaan. Foto’s Lenie Kneppers, tekst Leon Deben en Wim Broekman, Thieme Art, ISBN 9789078964621, 118 pagina’s, euro 24,50.

Onverklaarbaar bewoonde woning, afbraak, verzet en nieuwbouw in Amsterdam – Van Nieuwmarkt tot Bijlmer. Foto’s Pieter Boersma, Uitgeverij De Verbeelding, ISBN 9789078909163,144 pagina’s, euro 24,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden