Ogen in je rug

Vijf danseressen praten over hún Hans van Manen - choreograaf, vriend en veeleisende leidsman. Morgen krijgt hij de Erasmusprijs. 'Niemand die je zo mooi maakt.'..

De een heeft foto's van haar pasgeboren kind meegenomen, de ander is hals over kop teruggereisd van een gala in Rusland. Vijf danseressen, van verschillende generaties en gezelschappen. Wat hen bindt? Uitgesproken opvattingen, temperament, een rechte rug. Maar vooral: Hans van Manen, de choreograaf die morgen de Erasmusprijs krijgt en voor hun loopbaan bepalend was.

Het zou niet eerlijk zijn hen de muzen van Van Manen te noemen, vinden ze zelf. Er zijn er zoveel. Coleen Davis, Clint Farha, Sol Leon, Henny Jurriëns, Sabine Kupferberg, Gérard Lemaitre, Alexandra Radius, Han Ebbelaar en al die anderen die in zijn meer dan honderd balletten hebben gestaan. Maar dat ze hem hebben geïnspireerd, willen ze graag beamen. In dans is het lichaam van de een het voertuig voor de inspiratie van de ander.

Of Hans van Manen graag onder de tafel zou hebben gezeten om mee te luisteren? 'Ach nee, hij heeft het liever over wat anders.'

Sofiane Sylve: 'We hadden net Het Zwanenmeer gedaan toen ik uitgekozen werd voor Three Pieces for HET. Dit was zo anders dan ik gewend was. Een pas de deux waarin je amper beweegt, wow, that was great. Waarom hij mij eruit haalde? Zoiets vraag je niet. Geniet ervan, dat hoef je niet te analyseren.'

Fiona Lummis: 'Vroeger werd ik altijd gezien als een fragiele danseres. In Black Cake maakte Hans een tipsy diva van me. Dat was fantastisch. Die droge humor bleek bij me te passen.'

Sylve: 'Dat is typerend voor hem. Hij laat je vaak iets doen wat het tegendeel is van hoe anderen naar je kijken.'

Rachel Beaujean: 'Toen ik net was aangenomen bij het Nationale Ballet, koos hij me voor Vijf Tango's. Dat was geen onverdeeld genoegen. Er zat een contretemps stap in het begin van dat ballet. Hij wilde iets van mij, maar ik begreep 'm niet. De hele repetitie hield hij me onder druk. Ik wist niet wat ik moest doen: huilen of doorzetten. . .'

Venema: '. . .Hij kon heel veeleisend zijn. . .'

Beaujean: '. . .dus heb ik doorgezet, en ben pas later in tranen uitgebarsten. Kwam hij in de kleedkamer naar me toe: dat vond je toch niet erg, hè schat? Nee hoor, zei ik met een behuild gezicht. Hij wilde weten hoe ver hij kon gaan. Sindsdien was het aan tussen ons en was ik eerste cast in al zijn balletten. We zijn heel goede vrienden, gaan samen op vakantie. Zelfs nu ik kinderen heb, trek ik veel met hem op. Hij is zo bevlogen, overspoelt je met boeken en platen, wil je in het museum alles laten zien wat hij bijzonder vindt. En hij swingt, ook in de huiskamer kan hij zo dansen dat je het meteen wilt nadoen. Die aantrekkingskracht is sensueel. Ja, hij had met me willen trouwen, heeft hij wel eens gezegd. Maar Hans is homoseksueel en heel nuchter, dus dat gaat niet.'

Mea Venema: 'Ik kende hem van televisie, hij choreografeerde voor de KRO-zaterdagavondshows vanuit Treslong met Teddy en Henk Scholten. Bij het Nederlands Dans Theater was ik niet meteen zijn eerste keus, ik ben steeds een stapje hoger gegaan: eerst groep, dan kwartet, dan solo. Uiteindelijk heb ik in 22 stukken van hem gedanst. Hij kon heel pittig zijn. Toen we Dumberton Oaks maakten, moest ik van alles uitproberen en hij werd steeds feller, op het gemene af. Ineens stopte hij en zei: en je laat je door mij niet intimideren! Dat hielp enorm. Later is hij zoveel milder geworden. Dat mensen huilend de studio uitlopen, komt niet meer voor.'

Beaujean: 'In Corps is een lange pas de deux, die ik danste met Leo Besseling. Hans was niet tevreden en stoomde de hele repetitie als een bezetene achter ons aan, terwijl wij half in paniek raakten. Hij kon je vreselijk opjagen. Maar als hij erg te keer was gegaan, belde hij je 's avonds op. Of hij nam de volgende dag een zak sinaasappels mee en liet die over de vloer van de studio rollen.'

Beaujean: 'Ergens in het scheppingsproces moet hij een keer ontploffen.'

Lummis: 'Dat is een groot contrast met Jiri Kylián, die altijd beleefd en voorkomend is.'

Marian Sarstädt: 'Ik ken Hans al zo lang en heb nog nooit ruzie met hem gehad. Als ik het zo hoor, is dat heel uitzonderlijk.'

Beaujean: 'Geen wonder, Gérard Lemaitre was meestal jouw partner, en die kreeg altijd op zijn kop.'

Sarstädt: 'Ik herinner me dat we Opus Twaalf deden in Tilburg, en Gérard kreeg er zelfs de schuld van dat het orkest niet goed speelde.'

Beaujean: 'Hij valt alleen uit tegen mensen die hij graag mag. Al heb ik hem ook wel eens zo tegen een kind tekeer horen gaan. Hij woont in een straat waar mensen bloemperkjes rond de bomen maken. Hans parkeert zijn auto daar soms pal tegenaan. Een jongetje dat daar wat van zei, kreeg als antwoord: jij moet je mond houden lul, je praat gewoon je ouders na.'

Sarstädt: 'Hij heeft wel critici in het gezicht geslagen.'

Sylve: 'Bevalt het niet, dan krijg je het meteen te horen.'

Lummis: 'Die eerlijkheid zit ook in zijn werk. Ben je op het podium, dan doe je niet alsof. Bij hem ben je danser, niet zomaar iets abstracts. In de studio is hij glashelder: ik heb eerst drie minuten dit, dan komt dat. Hij wil dat je er staat, zonder te acteren of te overdrijven.'

Beaujean: 'Hans is zeer geëmancipeerd. Desnoods combineert hij lange vrouwen met kleine mannen.'

Sylve: 'Hij komt vaak naar voorstellingen kijken. Op het podium ben je naakt, als een open boek. Dan kan hij zien hoe je bent en bedenken wat je zou kunnen en wie bij je past.'

Lummis: 'Hans geeft je een vaste partner, die hou je doorgaans in al zijn werk. Dat is ongebruikelijk.'

Venema: 'Hij is zeldzaam trouw. In zijn vriendschappen, maar ook in de keuze van zijn dansers.'

Sarstädt: 'Die loyaliteit staat ook veranderingen in de weg.'

Beaujean: 'Dat komt omdat hij een gewoontemens is. Vroeger dronk hij gin met bitter-lemon en rookte Gladstone. Dat bleef minstens tien jaar zo. Toen kwam de witte wijn en bestelde hij nooit iets anders. Hij is een echte kreeft. Dat zijn we trouwens bijna allemaal. Marian is zelfs op dezelfde dag geboren als Hans. . .'

Sylve: 'Ik ben maagd.'

Lummis: 'Vissen.'

Sarstädt: 'Maagd en kreeft gaan goed samen.'

Beaujean: '. . .Heel onredelijk kan hij zijn. Dan kun je zomaar opeens ruzie hebben, over zoiets als de kleur van het behang.'

Venema: 'En dan maakt hij dat heel belangrijk.'

Beaujean: 'Maar heeft hij je nodig, dan is hij heel geduldig. Uiteindelijk kiest hij voor zichzelf. Pas je bij zijn doel, dan mag je met hem mee. Met de grote groep bemoeit hij zich doorgaans niet.'

Sylve: 'Tegelijk staat hij dicht bij de dansers. Als je pijnlijke voeten hebt omdat je een zware voorstelling had, dan zegt hij: goed hoor, dans maar op je sokken.'

Lummis: 'Toen ik na de bevalling terugkwam bij het Danstheater, voelde ik me vijftien keer groter dan alle anderen. Hij was zo aardig me meteen weer een plek te geven.'

Sarstädt: 'Het is heel prettig hem in huis te hebben. Hij heeft graag mensen om zich heen. Hij is enorm sfeergevoelig.'

Venema: 'Daarom houdt hij er absoluut niet van in het buitenland iets te maken. Een paar weken op een hotelkamer bivakkeren, dat haat hij. Ik heb genoeg gemaakt, zegt hij dan: laten ze maar een bestaand ballet kiezen. Bij het Ballet van de Parijse Opera wil Hans niet werken, bij de Scala van Milaan ook niet. Dat vindt hij fabrieken, waar je nooit de dansers krijgt die je zou willen.

Hans moet een band met dansers kunnen opbouwen. En hij houdt van publiek. Daarom repeteert hij vaak met de deur open.'

Lummis: 'Jiri Kylián doet dat anders. Die repeteert in beslotenheid, totdat hij weet wat hij wil. Hans werkt meer als een regisseur. In zijn dans ontstaat er altijd drama tussen de partners. Ik heb van mezelf de neiging te romantisch te worden. Dan zegt hij: nee, niet die kant op.'

Beaujean: 'Toen hij hoogleraar was in Nijmegen, maakte hij in de collegezaal een solo die ik twee keer moest dansen. De eerste keer keek ik naar Hans, die op een stoel zat. De tweede keer deed ik dat niet. De studenten snapten het meteen: het is de blikrichting die het resultaat bepaalt.'

Venema: 'Als je partner achter je staat, wil Hans dat je ogen in je rug hebt.'

Lummis: 'Hans leert je om al dansend een hele conversatie met je partner te voeren. Dat heeft ook invloed op hoe je werk van anderen danst. Het gaat bij hem om being there, je aanwezigheid op het podium. Hij geeft je de ruimte om jezelf te zijn, desnoods stil te staan. Wat hij doet is heel, ik zou haast zeggen, new age.'

YLVE: 'Terwijl je op school leert te excelleren door techniek. Hans danst vaak voor op zijn gewone schoenen. Doe je dat op spitzen na, dan zegt hij: dat ziet er niet goed uit. Het meeste probeert hij eerst zelf. Alleen de sprongen en de snelle draaien niet.'

Beaujean: 'Hij is nog zo fit, dat voordansen kan hij nog jaren volhouden. Al denkt hij altijd dat hij iets mankeert, dat hij pijn krijgt in z'n rug of in z'n schouder.'

Lummis: 'Hij let heel goed op zichzelf. Kijk naar de kleren die hij draagt. Ik heb familieleden die even oud zijn als hij, maar die lijken van een andere generatie. Zijn geest is zo open, Ik denk bij hem nooit aan leeftijd.'

Beaujean: 'Al lijkt het alsof zijn dansbewegingen krimpen naarmate hij ouder wordt.'

Lummis: 'Dat geloof ik niet. Hij heeft die grote gebaren nog steeds. Ook in Trilogie.'

Venema: 'Zou je nu werk uit 1964 of '65 zien, dan schrok je. Zo'n romantisch stuk als De Maan in de Trapeze zou hij nooit meer op deze manier doen. Hij komt steeds dichter bij de essentie van de beweging.'

Sarstädt: 'Vroeger kwam hij de studio binnen en zei: ik heb een concept. Dan mocht je bijvoorbeeld alleen van links opkomen, en op rechts afgaan. Zoals in Opus Twaalf.'

Venema: 'Dat heeft hij nog steeds. Concepten, dat zijn bij hem zelf opgelegde beperkingen. In Solo sprak hij af dat de jongens ieder precies evenveel tijd voor hun dans krijgen.'

Beaujean: 'En als hij aan een nieuw stuk begint, spreekt hij met zichzelf af om elke dag precies een minuut dans te maken.'

Sarstädt: 'Maar je weet toch dat hij soms vals speelt?'

Beaujean: 'Dat is waar. Hij gebruikte vaak een stopwatch om te zien hoe hij vorderde. Die moest ik voor hem vasthouden. Je hebt nu drie minuten, zei ik dan eerlijk. Dan keek hij en zei: neehoor, 't is drie minuut vijftig.

Sarstädt: 'Iedereen moest dat spelletje meespelen.'

Beaujean: 'Eigenlijk is hij heel bijgelovig. Bij een première heeft hij altijd dertien munten in zijn zak. Van elke trap die hij loopt, telt hij de treden.'

Venema: 'En als we met de auto onderweg zijn, telt hij de reigers want die brengen geluk. Ik zie er nooit een, maar bij Hans duiken ze overal op. Een vliegende reiger, dan kan de dag niet meer stuk.'

Beaujean: 'Hij is echt zo'n oude Hollander. Kent de namen van alle planten en bomen.'

Lummis: 'Hij is een perfectionist. Bij het NDT zijn we slordig met buigingen. We zijn bescheiden, stommelen op en snel weer af. Hans haat dat. We moeten van hem de buiging perfect onder de knie hebben.'

Sarstädt: 'In dat opzicht is hij een echt klassieke choreograaf.'

Venema: 'Maar niet alles was een genot om te dansen. Marian, herinner je je Three Pieces, met die papilotten die je in je haar moest doen?'

Sarstädt: 'Dat had absoluut geen functie. Een half jaar heb ik elke dag opnieuw die dingen ingedaan. Vreselijk. Maar Untitled vond ik speciaal. Het was extreem snel gemaakt, in vier dagen. We hebben het maar één keer kunnen dansen. Toen trok Lutoslawski, de componist van de muziek, zijn toestemming in. Carel Birnie is nog met ons naar het Concertgebouw gegaan om hem te vermurwen. Vergeefs.'

Lummis: 'Ik ben verzot op Visions Fugitives. Dat was de eerste keer dat ik voelde dat het echt goed was wat ik deed. Er was magic in the air.'

Beaujean: 'Dat jongensduet uit Kleines Requiem vind ik fantastisch. Van wat ik zelf heb gedanst, blijft Sarcasmen favoriet. Ik heb wel eens geteld: 365 keer hebben we het gedanst, feesten en partijen meegerekend. We deden het ook in het Amstel Hotel bij het huwelijk van de zus van een collega, op tapijt met linoleum er overheen en met een gewone piano. Balletten van Hans kunnen overal worden opgevoerd.'

Venema: 'Zoals Han Ebbelaar en Alexandra Radius overal op de wereld Twilight hebben gedanst en niet meer nodig hadden dan een klein koffertje, met kostuums, de naaldhakken van Lex en de dia's voor het achterdoek.'

Sylve: 'Twilight is een favoriet, je voelt je zo glamoureus op die hakken. De mannenrol is daar ook heel mooi. Trouwens, waarom zijn er alleen vrouwen vanavond? Alsof Hans geen prachtige mannendans zou hebben gemaakt.'

Sarstädt: 'Four Schumann Pieces is indrukwekkend. Maar zijn vrouwenrollen hebben de meeste impact, voor vrouwen heeft hij een fantastisch gevoel.'

Sylve: 'Denk je dat niet omdat je zelf vrouw bent?'

Beaujean: 'Hij maakt dat je je meer vrouw voelt.'

Sylve: 'Dat is waar. Geen choreograaf maakt je zo mooi.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden