INTERVIEW

Of de natuur zich herstelt? Nou nee

Hij is 'een wetenschapper met idealen'. En daar had hij er graag meer van verwezenlijkt gezien. Toch ziet Frank Berendse lichtpuntjes. 'In Fochteloërveen broedt de grauwe klauwier weer.'

Gif in de landbouw. Beeld Bas Beentjes / Hollandse Hoogte

'Ik heb zojuist nog de laatste grafieken bekeken over de vier belangrijkste weidevogels. De scholekster, de kievit, de grutto, de tureluur - ze gaan nog steeds systematisch achteruit. Er is geen enkel herstel. Op de akkergronden gaat het net zo slecht. Je kunt er niet omheen: in het agrarische landschap, zestig procent van het Nederlandse landoppervlak, zijn de ontwikkelingen negatief en die tendens zet zich voort. Het is belangrijk om dat vast te stellen.'

Roemrucht onderzoek

De vraag was: is de Nederlandse natuur erop vooruit gegaan sinds Frank Berendse 23 jaar geleden aantrad als hoogleraar natuurbeheer en plantenecologie aan de Wageningen Universiteit . Dat is dan ook direct de meest gestelde vraag aan Berendse (65) nu hij met pensioen gaat. Donderdag nam hij afscheid, met een lezing waarin hij nog eens stevig uithaalde naar beleid ten aanzien van ammoniak en bestrijdingsmiddelen.

Berendse heeft zich niet bij iedereen geliefd gemaakt in de 23 jaar dat hij zijn functie bekleedde. Roemrucht was zijn onderzoek naar de effectiviteit van het door boeren uitgevoerde agrarisch natuurbeheer, in 2001. Die effectiviteit bleek nul te zijn. Waarop Berendse vaststelde dat de tientallen miljoenen die boeren jaarlijks opstreken voor beheerscontracten weggegooid geld betroffen. Boerenorganisaties, maar ook ambtenaren van het ministerie van Landbouw, waren woedend. Berendse: 'Ik kreeg het verwijt dat ik politieke doelen nastreefde. Volkomen onzin natuurlijk. Sterker: ik was zelf ook verbaasd over de uitkomsten, ik had niet verwacht dat er echt helemaal geen effect zou zijn. Maar ja, zo was het nu eenmaal.'

Officier in de Orde van Oranje-Nassau

Frank Berendse is donderdag benoemd tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau. Hij kreeg zijn onderscheiding voor zijn ‘tomeloze en gepassioneerde inzet voor het natuurbehoud in brede zin’.

Ageren tegen de staatssecretaris

Zeker, hij is een wetenschapper met idealen, zegt hij. 'We zijn toch allemaal bewuste burgers? Je eigen maatschappelijk streven bepaalt voor een belangrijk deel de vragen die je stelt. Je verbaast je over dingen, en je vindt bepaalde vragen belangrijk. Maar op het moment dat je die vragen geformuleerd hebt, treedt een strenge wetenschappelijke procedure in werking. Vanaf dat moment ben je alleen maar wetenschapper, anders kun je nooit je vragen beantwoorden.'

Zijn eigen verwijt aan de besluitvormers is juist dat zij zich vaak niet baseren op evidente wetenschappelijke informatie. Berendse ageerde fel tegen de toenmalige staatssecretaris Henk Bleker, die enerzijds de ambities voor de uitbreiding van de oppervlakte aan natuur in Nederland flink naar omlaag bijstelde, en anderzijds weer heel veel geld wilde stoppen in beheerscontracten met boeren voor agrarisch natuurbeheer. 'Dan heb je zelfs de samenvattingen niet gelezen van het wetenschappelijke werk op dit gebied', aldus Berendse destijds.

Op basis van die wetenschappelijke kennis komt Berendse tot de conclusie dat het belangrijkste middel voor natuurherstel het groter maken van bestaande natuurgebieden is, kortweg meer oppervlakte. En om terug te keren naar de beginvraag: 'Vanaf 1990 zijn er systematisch gronden aangekocht voor natuur, en dat heeft wel degelijk positieve effecten gehad. Neem het Fochteloërveen in Drenthe. Dat is een complex geworden van 3.000 hectaren, waar weer levend hoogveen is ontstaan. Daar hebben zich kraanvogels gevestigd, de grauwe klauwier broedt er weer en zelfs de slangenarend overzomert er. Dat heeft alles te maken met de oppervlakte. Dat zijn prachtige ontwikkelingen. Daarnaast is in veel gebieden de waterkwaliteit veel beter geworden.'

Het Drentse Fochteloërveen, waar weer levend hoogveen is ontstaan. Beeld Frans Lemmens

Lakse aanpak

Maar het natuurareaal bedraagt nog altijd 'slechts' 12 procent van het oppervlak van Nederland, dat is ver verwijderd van het oorspronkelijke doel van 21 procent uit het Natuurbeleidsplan dat in 1990 werd aangenomen in het parlement. Die doelen zijn dus inmiddels naar beneden bijgesteld; bovendien verlopen de grondaankopen moeizaam. Berendse: 'En dan is er nog de uitstraling van het agrarische gebied op de aangrenzende natuurgebieden. Wil je bijzondere blauwgraslandvegetaties, en trilveen, en heidevelden behouden, dan moet de stikstofdepositie omlaag.' Daarover is iedereen het schijnbaar eens, sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw, maar vervolgens begint bij Berendse het onbegrip. 'De door het RIVM gemeten ammoniakconcentraties in de atmosfeer zijn in 1998 even gedaald, sindsdien heeft geen enkele daling meer plaatsgevonden. En nu hebben we dan het PAS, het Programma Aanpak Stikstof. De afspraak is dat agrarische bedrijven door technische maatregelen de uitstoot omlaag brengen. Een deel van de daling in stikstofdepositie die zo zal ontstaan, mag vervolgens gebruikt worden door de intensieve veehouderij om verder uit te breiden. Dat is gelet op het feit dat er helemaal geen sprake is van een daling buitengewoon zorgwekkend. Het is ook een typisch Haags bedenksel, een zogenaamde win-winsituatie. Maar niet heus. Dit leidt tot ernstige vertraging van het natuurherstel. Ik vind dat onbestaanbaar.'

Nog bozer maakt Berendse zich over de laksheid bij het aanpakken van het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Berendse was eerder betrokken bij een grootschalig Europees onderzoek naar de effecten van landbouwintensivering op de biodiversiteit. 'We hebben op 1.500 bedrijven gekeken naar 23 componenten van die intensivering, variërend van bedrijfsgrootte en kunstmestgebruik tot ploegfrequentie. Tot mijn verbazing kwamen insecticiden en fungiciden eruit als doorslaggevende factoren.

'Vervolgens kwam ik in een commissie terecht van de Europese Academies van Wetenschappen die zich boog over het gebruik van neonicotinoïden, waarmee zaden worden behandeld. De conclusie was evident: zelfs gebruik in lage hoeveelheden heeft dramatische negatieve effecten, zowel op insecten als op vogels. Vervolgens zijn nog twaalf artikelen verschenen in Nature die onze conclusies alleen maar bevestigden. En dan schrijft het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen in een brief aan de staatssecretaris dat er geen reden is om die middelen te verbieden. Ja, dan knapt er iets in mij.'

Frank Berendse. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Pamflet over natuurbescherming

Er moet een samenhangend natuur- en landbouwbeleid komen, zo adviseerde Berendse drie jaar geleden al aan toenmalig staatssecretaris Sharon Dijksma, in een commissie van de Raad voor de leefomgeving.

'Ik bepleit een tweedeling in de landbouw. Enerzijds landbouwgebieden die voor de wereldmarkt produceren. En anderzijds landbouw in grote, regionale natuurnetwerken, die veel meer rekening houdt met de natuur. Die 40- of 50 miljoen euro per jaar voor agrarisch natuurbeheer kun je het beste daar besteden, dan kan het wel effectief zijn. In agrarisch natuurbeheer, in biologische landbouw, in kleinschalige recreatie en in vleesproductie, van vee dat in natuurgebieden graast. Zo kan de landbouw binnen die gebieden toch rendabel zijn.'

Berendse mag dan officieel afzwaaien, hij blijft actief. In september verschijnt zijn boek Wilde apen, 'een pamflet' noemt hij het zelf, over natuurbescherming. Hij pleit daarin voor bijna een verdubbeling van het huidige natuurareaal in Nederland. Berendse: 'De bioloog Edward Wilson heeft onlangs de oppervlakte die nodig is om wereldwijd de biodiversiteit een echte toekomst te geven opnieuw berekend. Hij komt uit op 50 procent. Dat klinkt misschien naïef, maar aan de andere kant: de helft van de oppervlakte voor de acht of negen miljoen soorten met wie wij deze planeet delen, zo onredelijk klinkt dat niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden