Of de laatste Tory het licht wil uitdoen

De Tories lijken slechts twee opties te hebben om ooit de macht weer te grijpen: of Labour links passeren of Tony Blair na zijn aftreden in 2009 tot hun eigen leider benoemen....

Hoe irrelevant zijn de erfgenamen van Winston Churchill en Margaret Thatcher? Vorige week donderdag verschenen op de Foreign Press Association slechts zes buitenlandse correspondenten van de zevenhonderd die er in Londen zijn voor de briefing van de Conservatieve Partij over het komende partijcongres in Bournemouth. 'Ik kan iedereen persoonlijk de hand schudden', stelde partijvoorzitter Liam Fox als een boer met kiespijn vast.

Dezelfde dag haalden de Tories bij tussentijdse verkiezingen in Hartlepool een dramatische vierde plaats, na Labour, Liberaal-Democraten en zelfs de UKIP. De Conservatieve Partij vormt de offici oppositie, maar kan niet profiteren van de diep gekelderde populariteit van premier Blair en wordt zelfs voorbijgestreefd door andere partijen. Na twee desastreuze nederlagen in 1997 en 2001 lijken ze tijdens de verkiezingen van mei volgend jaar op een derde stembusdebacle af te stevenen. 'De Conservatieven zijn in hun doodsstrijd verwikkeld, ze wachten alleen nog op het genadeschot', zei Robert Kilroy-Silk, de flamboyante UKIP-europarlementari afgelopen weekeinde.

De peilingen geven de Tories nog altijd 30 tot 34 procent van de stemmen. Ze hebben echter 44 procent nodig om een meerderheid in het Lagerhuis te halen. 'Of die achterstand nog om te buigen is in de tijd die nog rest? Neen. Daar is geen historisch precedent voor te vinden. Of er moet iets catastrofaals gebeuren binnen Labour. Iets als Blair weg en Milburn erin. Maar daar ziet het niet meer naar uit', zegt waarnemer prof. Patrick Dunleavy van de London School of Economics.

Op dit moment is de trend voor de Tories zelfs neerwaarts gericht. In de laatste vier tussentijdse verkiezingen voor het Lagerhuis scoorden de Tories niet hoger dan een derde plaats. In het Noord-Engelse Hartlepool, een district dat ze zouden moeten winnen om volgend jaar een kans te maken, kregen ze donderdag slechts drieduizend stemmen. 'Dit is een enorme teleurstelling. Laten we het niet mooier voorstellen dan het is', erkende de Conservatieve schaduwminister David Willets.

In de steden zijn de Tories inmiddels definitief overvleugeld door de Liberaal-Democraten. In Schotland en Wales zijn ze zelfs gemarginaliseerd tot splinterpartij. In hun eigen heartlands op het Britse platteland de wereld van de landhuizen, de vossenjacht en de xenofobie voor Europa worden ze naar de kroon gestoken door de UKIP, een partij die helem uit de EU wil treden.

Dunleavy constateert dat Groot-Brittannian een land met een tweepartijenstelsel een land met een complexer partijenstelsel is geworden. 'De Lagerhuisverkiezingen worden nog wel via het districtenstelsel beslist. Maar daarnaast zijn er steeds meer verkiezingen gemeenteraden, Europees parlement waar het systeem van evenredige vertegenwoordiging geldt. De kleintjes kunnen daar veel beter scoren.'

Op het Labour-congres vorige week in Brighton klonk voor het eerst iets door van medelijden voor de Conservatieven. 'Iedereen moet zich zorgen maken als de Tories instorten en een derde vernietigende verkiezingsnederlaag leiden. Een goede regering heeft een sterke oppositie nodig', stelde Diane Abbott, parlementariop de linkervleugel van Labour.

Maar aan oppositie voeren zijn de Tories niet gewend, laat staan aan een zo lange periode. In de twintigste eeuw waren de Conservatieven tachtig jaar aan de macht. Maar de natuurlijke regeringspartij van het land kan er nu niet eens maar aan ruiken. Het Toryisme lijkt zijn tijd te hebben gehad. 'Wij vormen de zinnen van de geschiedenis, de Tories slechts de leestekens', schreef premier Blair vorige week op het Labourcongres hun necrologie. Charles Kennedy, leider van de Liberaal-Democraten, stelde op zijn congres cynisch vast dat de volgende regering na Labour een Liberaal-Democratische zal zijn.

De Tories zijn van regeringspartij een lachobject geworden. Tot nu toe heeft de leider steeds de schuld gekregen dat de partij niet uit het dal kan kruipen. Na de verkiezingsnederlaag van 1997 hebben de Conservatieven al twee keer van leider gewisseld. Na William Hague en Iain Duncan Smith vecht nu de oude politieke rot Michael Howard tegen de bierkaai. In het begin oogstte hij als scherpe debatteerder in het Lagerhuis lof van de media, maar het grote publiek raakte niet onder de indruk en de liefde van de media bleek van korte duur.

De verkiezing van Howard heeft de partij verenigd, maar heeft haar niet in de buurt gebracht van Labour. Volgens de laatste opiniepeilingen scoren de Tories nu zelfs 3 procentpunten lager dan een jaar geleden toen de partij bezig was de poten onder de stoel van Iain Duncan Smith weg te zagen.

Iedereen vraagt zich nu af of Michael Howard, een minister in John Majors laatste door corruptieschandalen geteisterde kabinet, wel de juiste persoon is om de partij te leiden. 'Michael Howard deed het eerst goed, omdat de mensen hem waren vergeten. Maar nu herinneren ze zich hem weer', stelde Blair in zijn congresrede fijntjes vast. De cijfers zijn veelbetekenend: 68 procent zegt de huidige Labourregering niet meer te vertrouwen maar 57 procent zegt nog minder vertrouwen te hebben in een Conservatieve regering.

De 62-jarige Howard (door de vijandige tabloidpers Dracula genoemd) is een schrander politicus, maar geen charismatische voorman. 'Maar dat waren ook verkiezingswinnaars als Edward Heath en John Major niet. Het probleem zit dieper dan de leider. Zelfs Churchill en Thatcher zouden de huidige Tories niet kunnen redden', stelde een politiek deskundige vorige week in Brighton. 'De partij heeft eenvoudig geen thema voor de verkiezingsstrijd en biedt evenmin een alternatief voor Labour.'

Het speelveld voor de Tories is beperkt. Het is overvol geworden aan de rechterkant van het Britse politieke spectrum. 'De LiberaalDemocraten positioneren zich rechts van het centrum. Labour is onder Blair rechts over de Lib Dems heen gesprongen. De Tories zijn daarop ook naar rechts uitgeweken', constateert hun eigen parlementslid Michael Portillo, die drie jaar geleden zelf een vergeefse gooi deed naar het leiderschap en nu gedesillusioneerd uit de politiek stapt. Howard staat voor de schier onmogelijke taak aan de ene kant de middenklasse terug te winnen van Labour en aan de andere kant ervoor te zorgen geen kiezers te verliezen aan de radicale UKIP.

Howard heeft daarbij nauwelijks wapens. De Conservatieven kunnen Labour moeilijk aanvallen over Irak, omdat ze de oorlog zelf hebben gesteund. Ze proberen daarom Tony Blair te overschreeuwen met een harde aanpak van de criminaliteit en een beperking van de immigratie.

Maar Labours eigen ambitieuze tough on crime programma drugsverslaafden zullen verplicht moeten afkicken of anders onherroepelijk worden opgesloten, jongeren die zich schuldig maken aan asociaal gedrag zullen publiekelijk te schande worden gezet, van zware criminelen zullen de bankrekeningen worden geconfisqueerd en er komt een identificatieplicht voor immigranten laat zich moeilijk overschreeuwen zonder van rechts-extremisme te worden beschuldigd. De Tories kunnen niets anders meer toevoegen dan een paar duizend extra agenten en een jaarlijks quotum van maximaal honderdduizend asielzoekers.

Op financieel-economisch terrein is Labour bijna onkwetsbaar. De Britse economie boomt, de werkloosheid is nog nooit zo laag geweest. Zelfs op fiscaal gebied is de aanvalsruimte beperkt. Na zeven jaar New Labour betalen de 20 procent laagste inkomens meer belasting dan de 20 procent hoogste inkomens. 'Het is niet alleen voor de achterban van Labour moeilijk te verteren dat de partij wordt geleid door een conservatief misschien zelfs een Conservatief het is ook voor de Tories rampzalig dat er met Tony Blair een koekoek in het nest van Labour is gekropen', stelde een linkse Labourparlementarivorige week vast.

De Tories dreigen op rechts te worden verpulverd tussen New Labour en de UKIP. Als de Conservatieven ooit de macht willen grijpen, zullen ze Labour bijna links moeten passeren. Hier gaapt een enorm electoraal niemandsland. De Greens, de partij van milieufreaks en oude peaceniks, krijgt in de achterstandswijken waar de kiezersapathie tot recordhoogte is gestegen, geen voet aan de grond.

Maar voorlopig is een dergelijke ommezwaai voor de traditionele achterban van de partij vloeken in de kerk. Een New Conservatism in navolging van New Labour is niet in zicht. Een half jaar voor de verkiezingen voert de partij een wanhoopsoffensief met initiatieven die vooral tot doel hebben koppen in de tabloids te halen, waardoor iedereen nog weet dat de Tories niet dood zijn.

In eigen kring zal men de handen deze week in Bournemouth stuk klappen over de plannen. Politieke congressen van de Conservatieve partij zijn altijd meer feestelijke bijeenkomsten dan een platform voor discussie. De oudere generatie zullen aanzitten bij de high tea's. De jonge Tories, gekleed als hun grootvaders en pratend als hun vaders, zullen hun Britishness in drankgelagen verdedigen. Maar over de feesten hangt nu elk congres de schaduw van de nederlaag.

De politieke stam, zoals de Tories zich graag noemen, is steeds kleiner geworden en steeds verder in de politieke wildernis verdwaald.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden