Of de gaskraan nu snel verder dicht gaat of niet: hele dorpen gaan op de schop

In Kremerd willen ze het anders doen, met steun uit onverwachte hoek

Steeds duidelijker wordt hoe ingrijpend de versterkingsoperatie is die Groningen wacht. In Krewerd willen ze het anders doen, met steun uit onverwachte hoek. 'Als we niet uitkijken, verrijst hier straks een Vinex-locatie.'

Het water kwam en ging in Krewerd, net als de mensen. Al rond het begin van de jaartelling werd er gewoond in het wierdedorpje nabij Delfzijl. De romanogotische Mariakerk, het fiere middelpunt van het dorp, stamt uit de 13de eeuw. Rond 1900 werden de huisjes aan de voet van de wierde gebouwd, met karakteristieke kleine deuren en lage ramen. Later volgde een enkele nieuwbouwwoning. 'De gelaagdheid van de tijd', noemt dorpsbewoner Tom Roggema het.

Maar wat is daar over pakweg drie jaar nog van over? De afgelopen maanden ging het in Groningen vooral over het nieuwe schadeprotocol. Steeds duidelijker wordt echter wat de provincie nog boven het hoofd hangt met de versterking van het aardbevingsgebied: een totale make-over. Of de gaskraan nu snel verder dicht gaat of niet: hele dorpen gaan op de schop.

Nationaal Coördinator Groningen Hans Alders meldde vorige week dat 3.000 van de 6.500 huizen die tot nu toe geïnspecteerd zijn versterkt of gesloopt en herbouwd moeten worden. En dat is pas het begin. De hele operatie verloopt uiterst moeizaam. Sinds 2015 zijn pas 300 gebouwen bouwkundig versterkt. Alders kan het niet vaak genoeg benadrukken: het versterken is in alle opzichten nog veel complexer en ingrijpender dan aanvankelijk al gedacht.

Roggema maakte het van binnenuit mee, toen hij nog als veiligheidskundige werkte voor het Centrum Veilig Wonen, dat in opdracht van Alders de versterkingen uitvoert. 'In Uithuizen zag ik hoe een oude man verdwaasd in de stoffige woonkamer zat terwijl alle kozijnen eruit gehaald werden. Ik schaamde me.'

Eigen regie

Aan versterking ontkomt Krewerd niet. Maar Roggema en andere dorpsbewoners willen niet lijdzaam toezien hoe de jaarringen in een paar jaar tijd onder het dictaat van veiligheidsnormen en met klinische precieze worden uitgewist. 'Het is een langzame ramp', zegt Frits Postema. 'Na zes maanden worden mensen geconfronteerd met een oplossing voor hun huis waar ze niets over te zeggen hebben. Alles komt straks over ons heen. Maar het is ons dorp, wij willen zelf de regie.'

Van Krewerd had de in Katwijk aan Zee woonachtige architect Fons Verheijen nog nooit gehoord. Wel maakte hij zich grote zorgen over de versterkingsoperatie. 'Ik reed door Groningen en zag hoe monumentale panden een plastic schoorsteen kregen. Het leek wel de Efteling.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Na een jarenlange juridische strijd schikte de architect vorig jaar voor 1,5 miljoen euro met Naturalis. Het Leidse museum had zonder toestemming zijn ontwerp verbouwd. Een deel van dat geld, 2,5 ton, steekt hij in nu in een alternatieve versterkingsaanpak voor het dorp dat hij vond via Google Maps.

De huidige versterkingsaanpak is in handen van constructeurs en aannemers, zegt Verheijen. De uitgebreide inspecties en doorrekeningen, oplopend tot een ton per woning, zijn volgens hem bovendien geldverslindend. 'En wat blijft erover van het dna van het dorp? IJzeren hoekprofielen, stalen balkconstructies: het zal best stevig zijn. Maar zo wil een mens niet wonen. De ontwerpkracht van architecten wordt gemist. Als we niet uitkijken, verrijst hier straks een Vinex-locatie.'

Dat moet en kan anders, vinden de architect en het dorp. In Krewerd krijgt elk van de 44 huizen een eigen architect toegewezen. De bewoners nemen het voortouw en denken na over hun toekomstige woonwensen. 'Het is zonde om een ton te verspillen aan het doorrekenen van een huis dat toch beter gesloopt kan worden.'

Geestelijke begeleiding

Tijdens het traject wordt professionele geestelijke begeleiding ingehuurd. 'Hele levens worden op hun kop gezet. We weten niet wat ons te wachten staat', zegt Frits Postema, die namens het dorp over het project meedenkt.

Daar waar de versterking in Appingedam tot verstoorde verhouding leidt, wil het kleine Krewerd juist als gemeenschap optrekken. Dat moet vaste vorm krijgen in een dorpsplan, met aandacht voor de ruimtelijke en sociale structuur van het dorp. Maar ook met bevolkingskrimp, zorg en de energietransitie. Deskundige ondersteuning komt van een stedenbouwkundige, een landschapsontwerper, een cultuurhistoricus, een woonsocioloog en een energiedeskundige.

Hoewel de aanpak van Krewerd voortkomt uit kritiek op zijn werkwijze, juicht de Nationaal Coördinator Groningen het initiatief toe. 'Het is interessant om de versterking niet alleen te bekijken door de ogen van de constructeur, maar ook door de ogen van de ontwerper.'

Dit najaar moeten de inspecties beginnen. Over drie jaar moet heel Krewerd bevingsbestendig zijn. Sneller, mooier, menselijker, goedkoper: het klinkt te mooi om waar te zijn. Maar Fons Verheijen gelooft dat het kan. Het is een experiment, zegt de architect. 'Als je het radicaal anders wilt doen, moet je klein beginnen. Uiteindelijk moet Krewerd een voorbeeld voor de hele provincie worden. Misschien maken we hier een nieuwe Groningse School.'