'Of Breivik gek is, valt nog te bezien'

Het zou islamcritici sieren als ze hun aanhangers wat minder bestoken met manipulatieve halfwaarheden.

Anders Behring Breivik verlaat de rechtszaal waar hij maandag is voorgeleid.

Zodra duidelijk werd dat de dubbele aanslag in Noorwegen niet het werk was van een moslim maar van een moslimhater, barstte in de media een fel debat los over de medeverantwoordelijkheid van extreemrechts voor dit bloedbad.

Het blijft voorlopig bij een welles-nietesspel: sommigen beweren dat Anders Breivik een eenzame gek is, voor wiens aanslag niemand verantwoordelijk is behalve hijzelf. Anderen beweren al even stellig dat extreemrechtse politici en opinieleiders een klimaat hebben geschapen dat onvermijdelijk tot geweld leidt.

De waarheid ligt - zoals zo vaak - in het midden. Extreemrechts is niet verantwoordelijk, maar kan evenmin volledig worden vrijgepleit.
Eerst over de bewering dat Breivik een eenzame gek is. Ik ben geen psychiater - evenmin als de stellige verkondigers van Breiviks krankzinnigheid overigens - maar mijns inziens is het verre van zeker dat deze Noorse terrorist geestesgestoord is.

Ja, natuurlijk, wie een dergelijke ziekmakende aanslag pleegt, heeft niet de meest evenwichtige persoonlijkheid. Breivik is op zijn minst radicaal en misdadig. Maar crimineel gedrag is niet noodzakelijk krankzinnig gedrag. Kijk naar Mohammed B. en Volkert van der G., die ook om politieke redenen moordden, maar niet ontoerekeningsvatbaar werden verklaard.

Pijnlijk normaal
Breiviks eigen manifest leert ons veel over zijn gedachtengoed. Hij begint met een vijfhonderd pagina's lange geschiedenisles die blijk geeft van een eenzijdig, nogal paranoïde wereldbeeld. Niet erg fris, maar vergis u niet: het is bijna een kopie van het wereldbeeld van beroemde jihadbestrijders als Robert Spencer, Pamela Geller en Bat Ye'or, die duizenden aanhangers en sympathisanten hebben, onder wie ook Geert Wilders. Onvoldoende basis dus om Breivik gek te verklaren, tenzij we dat ook met Wilders doen.

Nog interessanter is Breiviks dagboek over de maanden waarin hij zijn aanslag voorbereidde. Deze persoonlijke notities zijn verontrustend, niet zozeer omdat Breivik zo veel duistere zinnen neerpent, maar juist omdat die volstrekt ontbreken. Hij blijkt pijnlijk normaal.
Hij maakt grapjes, klaagt over onverwachte tegenslagen, beschrijft zijn achterdocht als hij een politieauto ziet. Hij bedenkt hoe hij zijn vrienden om de tuin kan leiden, en voorspelt dat de media hem als krankzinnig zullen bestempelen. Kortom: hij reflecteert op zichzelf, toch een ongewone eigenschap voor een psychopaat.

Het oordeel dat Breivik een psychopaat is, is dus rijkelijk voorbarig. Het is ook een makkelijke uitweg, want het ontslaat ons van de taak om Breiviks motieven te bestuderen. Als hij krankzinnig is, dan valt er niets te begrijpen. In ieder geval zolang de Noorse gerechtspsychiaters geen uitspraak doen, lijkt elke diagnose me prematuur.

Halve waarheden
Wat dan met de omgekeerde bewering? De bewering dat islamofobe politici en commentatoren Breiviks wereldbeeld hebben bepaald, en dus medeverantwoordelijk zijn voor zijn daad? 'Er staat niets op mijn website dat Breivik kon lezen als rechtvaardiging om iemand te vermoorden', reageerde Robert Spencer van de website Jihad Watch. 'De Partij voor de Vrijheid heeft nooit en te nimmer opgeroepen tot geweld en zal dat ook nooit doen', verklaarde Geert Wilders.

Dat is waar. Spencer en zijn medestanders balanceren regelmatig op het randje, maar roepen niet op tot geweld. Pamela Geller, oprichtster van Stop de Islamisering van Amerika (SIOA), heeft op haar website zelfs een expliciete waarschuwing gezet: 'Overtreed de wet niet'.
Maar de anti-islambloggers maken zich wel schuldig aan iets anders: in hun pogingen de islam te bestrijden, halen ze voortdurend feiten uit hun context, verdraaien ze de waarheid en negeren ze onwelgevallige informatie. Ze schrijven hun websites vol met halve waarheden, die passen in hun wereldbeeld van een oorlogszuchtige islam.

Zo suggereren ze, door selectief in de geschiedenis te shoppen, dat moslims al sinds de vroege Middeleeuwen bezig zijn Europa te veroveren en te islamiseren. Toegegeven, objectiviteit bestaat niet. Maar er zijn wel regels om tot een zo objectief mogelijk beeld te komen, en die regels worden door de islamofoben consequent met voeten getreden.

Geert Wilders is minder uitgesproken, maar hij werkt samen met deze jihadbestrijders en tapt uit hetzelfde vaatje. Ook hij gaat flexibel om met de feiten. Neem zijn befaamde uitspraak over de 'tsunami van de islamisering'. Al tien jaar schommelt het aandeel van de moslims in de Nederlandse bevolking tussen de 5 en 6 procent. Dat is verre van een tsunami, het is met moeite een golf.

Feiten
Ik pleit hier niet voor het monddood maken van de islamcritici. Het blootleggen van de problemen van de multiculturele maatschappij en massa-immigratie is een verademing geweest en is nog steeds noodzakelijk. Maar dat kan evengoed - zelfs beter - op basis van feiten. Álle feiten, niet alleen die feiten die hun toevallig goed uitkomen.

Het zou de islamcritici sieren als ze hun aanhangers wat minder bestoken met verdraaide feiten en manipulatieve halfwaarheden, zeker nu duidelijk is dat één individu gruwelijke conclusies verbond aan het door hen geschapen wereldbeeld.

Leen Vervaeke is redacteur van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden