Oeverloos

Het wereldleed is nauwelijks te overzien op Documenta 13. Dat gaat ten koste van de kunst, dit jaar bijna een vies woord op 's werelds grootste kunsttentoonstelling.

Kom je niet uit Kabul? Heeft je grootmoeder geen zelfmoord gepleegd? Geen kampverleden in Cambodja of slachtoffer geworden van agressieve grootkapitalisten? Dan was een ding zeker: je kon er wel naar fluiten als kunstenaar uitgenodigd te worden voor de Documenta van 2012.


Het klinkt cynisch, maar het klopt wel. De dertiende editie van de grootste en belangrijkste tentoonstelling ter wereld kende een strikte ballotage. Mooiweerschilders konden wel thuisblijven, beeldhouwers van het luchtige soort hoefden zich niet te melden, makers van sprookjesachtige video's hadden geen schijn van kans.


De Amerikaanse samensteller Carolyn Christov-Bakargiev - 'CCB' voor insiders - had het in al haar eerdere interviews en lezingen duidelijk gezegd. Deze Documenta moet gaan over afbraak en opbouw, over vernietiging en wederopstand. En dat op breed maatschappelijk, mondiaal niveau. Wie daar niets over te zeggen heeft, kon deelname wel vergeten.


En zo geschiedde. Het is een Documenta van de brede opzet en idealistische keuze geworden. Door de eeuwen heen. Van de godsdienststrijd tijdens de kruistochten, de jodenvervolging en de wreedheden van de Rode Khmer, tot de onderdrukking van Aboriginals, de inval in Afghanistan en de huidige opstand in Syrië.


Maar wat betekent dat voor de bezoeker die, al dan niet voorbereid, de komende honderd dagen Kassel zal bezoeken? Zal die, aangestoken door CCB's enthousiasme en onstuitbare ijver voor de goede zaak, eenzelfde enthousiasme krijgen? Om zich het lot aan te trekken van Mexicaanse boeren. Om het futuristische belang van kwantumfysica te onderkennen. De haast onafwendbare Syrische burgeroorlog te verafschuwen.


Of zal het 'm, na het bekijken en bestuderen van de bijna driehonderd inzendingen, allemaal een worst zijn? Ontmoedigd en cynisch geraakt van al die brandhaarden, waar ook ter wereld, waarover hij zich verontrust moet voelen - wat niet lukt.


Want ja, de hoeveelheid ellende die de bezoeker krijgt voorgeschoteld is nauwelijks te overzien. Niet alleen wat betreft kwantiteit; ook qua intensiteit. Elke zaal van het Fridericianum, de Documenta-Halle, de Neue Galerie, het Ottoneum, en noem alle die andere 27 locaties maar op, vraagt, nee, schreeuwt om aandacht. Om begrip, actie, verzet. Iets. Desnoods een diepere gewaarwording.


Tseetseevlieg

Neem een minimalistisch werk als dat van de Thai Pratchaya Phinthong. Die legde twee dode vliegen in een glazen vitrine. Wat blijkt: het zijn beide tseetseevliegen, indirect verantwoordelijk voor de slaapziekte bij mens en vee. Alleen, de ene was vruchtbaar, de andere gesteriliseerd. Phinthong trekt zich het lot aan van slachtoffers van de slaapziekte in Afrika (waar die het meest heerst). Zij vindt dat de rest van de wereld dit probleem moet oplossen.


Neem het uitgebreide kaartsysteem waarop Mark Lombardi tot in detail heeft bijgehouden en weergegeven hoe politiek en geld met elkaar zijn verweven (zoals bij de Iran Contra Affaire). Of de luidspreker van Rossella Biscotti waaruit het Italiaanse relaas kabbelt van de advocaat, rechter en aangeklaagde, tijdens een rechtszitting tegen de Autonomia Operaia, een links revolutionaire splinterbeweging. Je staat erbij, luistert ernaar en snapt er niets van.


Christov-Bakargiev strooit met dit soort projecten door de hele Documenta. Maatschappelijk verantwoord, maar artistiek onverantwoord.


Gelukkig zijn er ook uitzonderingen. Poëtische uitzonderingen zelfs. Zoals de appelsoort die priester Korbinian Aigner tijdens zijn gevangenschap in Dachau wist te kweken, en waarvan nu een boompje in het Kasselse Auepark is geplant. Olieverflandschappen die het Talibanregime hebben overleefd, omdat ene Mohammad Yusuf Asefi de daarop afgebeelde mensen en dieren met waterverf had overgeschilderd.


En jawel, lachen en ontspannen kan je er ook. In het Gebroeders Grimm Museum geeft de Bulgaar Nedko Solakov een vermakelijk beeld van de, in zijn land immer voortlevende liefde voor het ridderbestaan. Het Hugenottenhaus aan de Hugenottenstrasse is door Theaster Gates verbouwd tot een smaakvol ingericht rusthuis van de jazz, met videoregistraties en live optredens. Aangrijpend is de manier waarop Rabih Mroué het verband legt tussen het oog van de camera en de loop van een geweer. Met filmbeelden laat hij zien dat als camera en geweer elkaar in het vizier krijgen, zoals momenteel in Syrië, de cameraman kort daarop het loodje legt.


Kabul

Maar het blijven uitzonderingen. Wie naar Kassel afreist om er hoogwaardig esthetisch werk te zien - iets van artistieke kwaliteit; kunst die met smaak is gemaakt, die de zintuigen prikkelt en streelt - kan beter doorrijden. Of beter niet vertrekken. Documenta 13 is een mentaliteitstentoonstelling, een 'state of mind', zoals Christov-Bakargiev het noemt. Het gaat om bewustwording. En wat CCB nog het liefste wil: die bewustwording veranderen. Volgens haar bevindt de wereld zich in een permanente crisis. We moeten ons dat eerst realiseren, om daarna de boel te verbeteren.


Christov-Bakargiev meent het. Het is de reden waarom ze de Documenta heeft uitgebreid naar Caïro, Banff (Canada) en, jawel, Kabul. Ook daar is de komende weken werk te zien. Omdat ze wil dat de reikwijdte van de Documenta en dus van haar ideeën verder strekt dan de stadsgrenzen van Kassel. Of van de elitaire, westers georiënteerde kunstwereld.


Overigens is de invalshoek van Christov-Bakargiev geen primeur in Kassel. Op eerdere Documenta's hadden Okwui Enwezor (2002) en Catherine David (1997) al aangetoond dat de kunstwereld groter is dan de Europese en Amerikaanse smaakpapillen aan kunnen. En dat een tentoonstelling er ook is om aandacht te vragen voor maatschappelijke kwesties. Enwezor richtte zich destijds op Afrika. David op het Midden-Oosten. Het verschil tussen hun Documenta en deze is dat Enwezor en David nog uitgingen van kunstwerken, van de verbeelding of een artistieke ingeving. Wellicht als glijmiddel om aandacht voor meer exotische oorden te vragen, maar toch. Christov-Bakargiev lijkt dat stadium te zijn gepasseerd.


De Amerikaanse is er een groot voorstander van het woord 'kunst' niet al te veel te gebruiken, of liever helemaal niet. Het woord is in haar gedachten een te gelimiteerd begrip, te veel verbonden aan wat er in de in haar ogen kunstmatige museum-, galerie- en academiewereld al te zien is.


Dat veel kunst tegenwoordig over maatschappelijke zaken gaat, is Christov-Bakargiev natuurlijk niet ontgaan. Ecologie, armoede, geweld, onrecht - veel kunstenaars, vooral buiten het Westen, nemen het tot thema van hun werk. Maar dat is Christov-Bakargiev niet genoeg. Liever draait ze het om: haar belangstelling geldt niet kunst die over maatschappelijk problemen en oplossingen gaat, haar belangstelling geldt die maatschappelijke problemen en oplossingen zelf. Kunst is bijzaak.


Daarmee zet Christov-Bakargiev de sluizen wagenwijd open. Net als aan het woord 'kunst' heeft ze namelijk ook een hekel aan het woord 'beperking'. De oeverloosheid van deze Documenta is inderdaad oeverloos. Dat maakt de tentoonstelling ook zo moeilijk in te schatten. Door het kunstbegrip los te laten, is er van alles te bekijken dat niet snel eerder op een kunsttentoonstelling te zien is geweest. Zoals experimenten over kwantumfysica. Slecht vormgegeven documentatie over verzet tegen het grootgrondbezit in Mexico. Nieuwe architectuurvoorstellen langs de Japanse oostkust ná de tsunami. Lichaamsimplantaten die het vochtgebruik verminderen. En dat gecombineerd met veel, heel veel leeswerk in begeleidende teksten.


Blasé

Het maakt Documenta 13 tot een ouderwetse, pamflettistische, jarenzeventigexpositie. Eerder een manifestatie dan een tentoonstelling. Je ruikt de geitenwollensokkengeur van Nicaraguabijeenkomsten. En het ergste is: ondanks de goedbedoelde strijdbaarheid heeft het geen effect.


Dat Christov-Bakargiev al deze rampen en oplossingen wil agenderen, kun je in feite alleen maar prijzen. Mooi dat ze de kunst uit haar veilige, artistieke, afgesloten domein wil halen. Maar met het weggooien van de kunst, heeft ze ook de verbeelding weggegooid. En het artistieke raffinement waardoor de kijker bij een werk betrokken raakt. Dat wat je krijgt voorgeschoteld je ook raakt. Dat het beklijft en tot je doordringt.


Hoe Christov-Bakargiev haar best ook heeft gedaan, de vluchtigheid van de waarneming is troef op deze Documenta. Of schrijnender gezegd: de vluchtigheid van de waarneming is alleen maar toegenomen, juist door de (veel te) grote hoeveelheid ernst. Bezoekers zullen zich veel moeten inspannen om alles te kunnen zien en te kunnen lezen. Maar of alles zal beklijven, nee.


Afgezet tegen de soms dodelijk ernst van de verschillende kunstbijdragen, is het nettoresultaat nul komma nul. Je loopt er langs, koopt daarna een pistoletje pastrami of broodje curryworst, drinkt een biertje en gaat weer naar huis. That's it. Niemand die thuis zal zeggen: 'Goh, ik heb toch zo'n énige tentoonstelling gezien over het onrecht tegenover Mexicaanse boeren'. Of: 'Ja, toch wel treffend in beeld gebracht, die dodelijke slaapziekte. Nooit geweten dat het zo erg was.'


Het matcht gewoon niet op deze Documenta - de combinatie kunst en wereldlijk leed. Het schiet zijn doel voorbij. Echt tot je door laten dringen wat er te zien is, gebeurt niet en dat kan misschien ook niet. Je zapt langs het werk. Hoe idealistisch, geëngageerd, kritisch en goed bedoeld de expositie ook is. Die snelle kunstconsumptie heeft zijn nadelen als het gaat om een Documenta die als statement de wereld wil redden. Maar die daarvoor te groot is, te alomvattend. Zoiets maakt geen indruk.


Het had de Documenta van de hoop moeten worden. Het is de Documenta van de onmacht geworden. Het blasé gevoel. Ook dat is cynisch om te constateren.


Documenta 13. Kassel. Tot en met 16 sept. Documenta.de.

Waar zijn de Nederlanders?

Kenmerkend voor een mondiale tentoonstelling die door de jaren heen steeds minder nadruk legt op de westerse inbreng: het aantal Nederlanders is niet groot. Op Documenta 13 zelfs klein: drie. Wie: architectenbureau MVRDV, filmmaker Manon de Boer en kunstenaar Gabriel Lester. Laatstgenoemde is zelfs met twee werken aanwezig: een 'betonnen' shelter in het Karlsaue Park en een geluidswerk bij het Roten Palast. Dat Palast is tegenwoordig een normale kledingzaak, maar Lester laat er eigenzinnige warenhuismuziek horen, Kaufhaus Incidentals. Soundtrack for Thoughts. Manon de Boer laat in haar catalogusblokhut in het Karlsaue Park twee filmprojecties zien over muziek, stem en stilte. MVRDV past feitelijk het beste in het maatschappelijke uitgangspunt van Documenta-directeur Carolyn Christov-Bakargiev. Met futuristisch ogende computeranimaties geven ze een even futuristisch beeld van onze wereld, met nieuwe, ecologisch verantwoorde woonvormen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden