Oermoeders op bestelling

Wat deed uw oermoeder tienduizenden jaren geleden? Zat ze huilend in haar grot omdat een lid van haar stam zojuist door een hyena was opgegeten, vond ze toevallig net de kano uit, of de akkerbouw, of schilderde ze misschien rotstekeningen?...

Aan het eind van zijn boek De zeven dochters van Eva schetst auteur Bryan Sykes, hoogleraar genetica aan de Universiteit van Oxford, zeven semi-realistische verhalen over de levens van even zovele Europese oermoeders, die hij zojuist heeft blootgelegd. Het is een wat bizar, Jane Auel-achtig slotstuk van een verder serieuze, populair-wetenschappelijke speurtocht naar de oorsprong van de moderne mens. Science gevolgd door fiction.

Sykes' boek biedt in hoofdzaak een zeer leesbaar inzicht in de enorme zeggingskracht van mitochondriaal-DNA, het genetische handvat dat hij inzet om verwantschappen tussen mensen nu en in het verleden aan te tonen.

Het betreft een klein stukje DNA in de mitochondriën, de energiefabriekjes van de cel, dat via de eicel wordt doorgegeven van moeder op kind. Vaders leveren hieraan geen bijdrage. In tegenstelling tot het 'normale' DNA op de chromosomen wordt het dan ook niet bij elke bevruchting door elkaar geschud, maar doorstaat het vrijwel ongehinderd de tand des tijds. Alleen toevallige veranderingen, mutaties, die met enige regelmaat optreden, hebben er vat op.

Het boek beschrijft Sykes' pogingen DNA te winnen uit (oer)oude botten en kiezen, zijn onderzoek naar vermeende afstammelingen van de Russische tsaar. En zijn eerste grote onderzoek met menselijke DNA, in Polynesië. Een toevallige keus: tijdens een vakantie op Rarotonga breekt hij zijn schouder en moet hij noodgedwongen een aantal weken op het eiland verblijven.

De resultaten zijn verbluffend. Onweerlegbaar toont de geneticus aan dat Thor Heyerdahl - ondanks zijn geslaagde tocht met de Kon-Tiki - de plank missloeg met zijn ideeën over een Zuid-Amerikaanse oorsprong van de Polynesische eilandbevolking. Haar oorsprong moet voor de kust van Azië worden gezocht.

De ster van Sykes is rijzende, maar hij moet zich ook aan alle kanten verdedigen tegen twijfels over de betrouwbaarheid van zijn mitochondriaal DNA. De lezer krijgt een beeld van een eenling, een betweterige publicitetisbewuste held, die opbokst tegen naijverige collega's en het wetenschappelijke establishment.

Zo beweren geneticus Luca Cavalli-Sforza en diens wetenschappelijke paladijnen dat de moderne Europese mens afstamt van de eerste landbouwers, die de oudere jager-verzamelaars wegvaagden. Sykes' mitochondriaal-DNA toont echter een ander beeld. De wortels van de meeste Europeanen gaan terug tot de periode vóór de landbouw. Hij krijgt uiteindelijk gelijk.

Sykes identificeert zeven oermoeders - 10- tot 45 duizend jaar oud - waar 95 procent van de Europese bevolking van afstamt. Vervolgens geeft hij ze namen en voorziet ze van een romantisch levensverhaal. Het is een poging de prehistorie een menselijk gezicht te geven. Liever een leuke oermoder dan een abstract stukje DNA. De basis voor die aanpak legt Sykes in 1994.

Hij bewijst dan dat Ötzi, de ijsmummie uit het berggebied op de grens van Oostenrijk en Italië, daadwerkelijk een Europeaan was. Er bestond toentertijd namelijk nog twijfel of de ijsmummie niet door grappenmakers van elders was aangevoerd. Uitgedaagd door The Sunday Times wijst hij, wederom op grond van mitochondriaal-DNA, Marie Moseley uit Dorset aan als hedendaags familielid van de ijsman.

Die aanpak slaat aan. De publiciteit rond de verre nazaat is overweldigend. En Marie zelf, zo merkt Sykes, gaat Ötzi beschouwen als een ver, maar gewaardeerd familielid, in plaats van een curiositeit. Prehistorie en genealogie gaan samenlopen. En dat kan inderdaad intrigerend zijn. Wat te denken bijvoorbeeld van Schotse vissers met mt-DNA uit Korea. Welke vrijage heeft er ooit in het verre verleden plaatsgevonden? Dergelijke nieuwsgierigheid legt ook Sykes zelf geen windeieren.

Hij beheert inmiddels een bedrijfje, Oxford Ancestors, waar iedereen voor 250 euro zijn eigen oermoeder kan laten bepalen. Wie daar belangstelling voor heeft kan beter de goedkope Engelse editie, The seven Daughters of Eve, aanschaffen. Daarin is een bon opgenomen voor éénderde korting op het normale tarief. In de Nederlandstalige versie ontbreekt dit voordeeltje.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden