Oer-arts behandelde Ötzi voor reuma

OPNIEUW HEEFT de 5300-jarige ijsman, beter bekend als Ötzi, de wetenschap een verrassing bereid. De mummie die in september 1991 uit het gletsjerijs in Tirol opdook, heeft op zijn bruinzwarte lijf littekens die er uitzien als simpele tatoeages....

Ötzi's rug vertoont bij de wervelkolom in de lendenstreek tien parallelle verticale lijntjes, onderverdeeld in drie groepen: een bovenste groep van vier, en daaronder twee groepen van elk drie strepen. Op de rechter hiel lopen drie parallelle strepen, terwijl op zijn linker knie twee strepen zitten die een plus-teken vormen.

Droeg Ötzi tatoeages? En zo ja, waarom bevinden die zich op plaatsen die normaal onzichtbaar waren omdat er kleren overheen zaten? Hoe konden ze dan de sociale signalen afgeven die van gewone tatoeages worden verwacht?

Een van de Ötzi-experts is Luigi Capasso, die verbonden is aan het Archeologisch museum van Chieti. Hij is coördinator van de dienst antropologisch onderzoek van het Italiaanse ministerie van Cultuur. In de krant Corriere della Sera heeft hij afgelopen zondag een spectaculaire ontdekking gemeld, die hij vervolgens telefonisch de 'meest waarschijnlijke en meest logische verklaring' noemt van het tatoeage-raadsel.

De tatoeages van Ötzi, legt Capasso uit, zijn precies aangebracht boven de gewrichten waar antropologen, dermatologen en paleopathologen sporen van reumatiek hebben gelokaliseerd. De specialisten op het gebied van volksgeneeskunde en traditionele geneeswijzen die na die ontdekking werden ingeschakeld, kwamen met frappant vergelijkingsmateriaal. Nog tot de vorige eeuw voerden sommige nomadenstammen in Tibet tatoeages uit voor de behandeling van gewrichtspijnen en spierkrampen. Capasso wijst erop dat die pijn bij bewoners van het hooggebergte vaak voorkomt.

Waaruit bestond die behandeling? De medicijnman maakte in de pijnzone een insnijding in de huid. In de wond bracht hij een geneeskrachtig kruid aan, dat hij met de heet gemaakte punt van een metalen instrument verbrandde. Verkoolde deeltjes van het kruid bleven in de wond achter en werden opgenomen in het litteken. Daardoor ging dat er uitzien als een tatoeage. Uit onderzoek van het weefsel van de tatoeages van Ötzi is gebleken dat er inderdaad koolstofdeeltjes in de littekens zitten.

Er zijn meer voorbeelden van therapeutische tatoeage. Capasso wijst op de tatoeages van de Scythen, een volk dat leefde in het huidige Rusland, in het gebied benoorden de Zwarte Zee. Daarover spreekt de Griekse geschiedschrijver Herodotus.

'We hebben ontdekt dat de Scythen niet alleen fantastische decoratieve tatoeages hadden, maar ook tatoeages in de vorm van kleine punten langs de wervelkolom. Beide soorten kwamen voor bij dezelfde persoon. Die puntjes-tatoeage is waarschijnlijk het resultaat van een ingreep om pijn in de wervelkolom te bestrijden.'

Is deze therapeutische tatoeage effectief? Kenners van de Chinese medische praktijken zijn overtuigd van het heilzame effect van deze geneeswijze, die veel weg heeft van een techniek waarin acupunctuur wordt versterkt door warmte. Capasso wijst ook op een traditionele geneeswijze, die tot op de dag van vandaag in gebruik is in de Italiaanse regio Molise voor de behandeling van diep liggende gewrichtspijnen. Daarbij wordt een hete baksteen gelegd op de huid boven de pijnlijke plek.

De therapeutische tatoeage, wellicht de oudste medische ingreep ter wereld, zou dus de millennia hebben overleefd. Is deze techniek door het ene volk overgenomen van het andere, of heeft elk volk haar zelf ontdekt? In geval van overname, wie heeft deze methode dan overgenomen van wie? Hadden de medicijnmannen in de Alpen, bij de Zwarte Zee en in Tibet hun kennis misschien uit dezelfde bron? Was deze medische techniek ook elders bekend?

Er zijn te weinig bronnen om die vragen te beantwoorden. Maar er zijn wel vondsten en teksten die plotseling duidelijk worden als men aanneemt dat ze betrekking hebben op therapeutische tatoeage. 'In Pompei', zegt Capasso, 'zijn verhittingsbouten gevonden waarvan de functie tot nu toe duister was. Het is goed mogelijk dat dat instrumenten waren voor de verbranding van geneeskrachtige kruiden.'

De Romeinse geneesheer Celsus gaf in de eerste eeuw na Christus het tot nu toe raadselachtige advies 'het vuur uit de knieën niet te verwijderen zonder gebruik te maken van vuur'. Volgens Capasso wordt de betekenis glashelder als Celsus de 'therapeutische tatoeage' bedoelde als middel om de pijn in het kniegewricht te bestrijden.

Het is de bedoeling dat Ötzi uiterlijk in september van dit jaar, vier jaar na zijn ontdekking door twee Duitse toeristen, van zijn huidige verblijfplaats in een laboratorium in Innsbruck wordt overgebracht naar een speciaal voor hem ingerichte ruimte in Bolzano. Dat is het resultaat van lang getrouwtrek tussen Italië en Oostenrijk.

De mummie werd nog net in Italië gevonden, op een paar meter van de grens met Oostenrijk. Zuid-Tirol, dat overeenkomt met de Italiaanse provincie Bolzano, is autonoom op het gebied van kunst en cultuur. De Zuidtirolers hebben de regering in Rome duidelijk gemaakt dat Ötzi hun regio niet uit mag.

Jan van der Putten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden