'Oekraïne is voor Poetin niets meer dan een speelbal'

Voor Vladimir Poetin is de ontwrichting van Oekraïne slechts een middel. De echte clash is die met het Westen. Het wordt tijd, vindt Hans Loos, dat Europa zijn tanden laat zien.

Een Oekraïense militair in een kampement bij Debaltseve. Beeld Maria Turchenkova
Een Oekraïense militair in een kampement bij Debaltseve.Beeld Maria Turchenkova

Denkt u dat het klaar is? Dat de strijdende partijen in het oosten van Oekraïne zich nu wel aan het staakt-het-vuren houden? Moest van de week nog wel even de strijd om Debaltseve worden uitgevochten en het Oekraiense leger een even onvermijdelijke als vernederende nederlaag worden bezorgd. De Europese regeringsleiders Merkel en Hollande hopen dat zij aan de onderhandelingstafel de angel uit het Oekraïense conflict hebben gehaald. Maar het wankele bestand zit vol gevaarlijke concessies. Het brengt Oekraïne geen vrede, Europa geen veiligheid. Poetin staat op winst en hij wil meer. Op alle onderdelen van Poetins hybride oorlog tegen het Westen zal Europa een antwoord moeten formuleren, inclusief militaire steun aan Oekraïne.

Rusland voert een smerige landoorlog in het hart van Europa. Het Kremlin stelt zich daarin zo op dat iedere stap van het Westen onherroepelijk lijkt te leiden tot verdere escalatie. Terwijl Merkel van hot naar her vliegt om steun te genereren voor een staakt-het-vuren, geven Russische regeringsfunctionarissen het Westen de schuld van het geweld. Ook Poetin laat er geen twijfel over bestaan: Amerika en Europa mogen hun wil niet langer aan anderen opleggen.

De Europese regeringsleiders zien Poetins werkelijke bedoelingen niet onder ogen. Ze handelen er in elk geval niet naar.

Het gaat Poetin, of beter: diens regime, om meer dan Oekraïne. De Russische leiders willen hun machtsbasis behouden. Koste wat het kost. Poetin leidt een gemilitariseerde, corrupte kleptocratie waarin alle macht is gecentraliseerd. Dit systeem gaat aan zichzelf ten onder en om dat te verhullen zoekt het de confrontatie met de soft power en de open economie van de westerse, democratische rechtsstaat. Uit een pragmatische reflex kiest het Westen ervoor om Rusland vooral niet te hard aan te pakken. Maar die behoedzaamheid is gefundeerd op valse aannames.

Poetin hoeft geen lebensraum

Het motief achter de agressie van het Kremlin is niet territoriaal gewin of meer 'Lebensraum' voor de zogenaamde Russische Wereld. Hadden de Russen de Donbas willen annexeren, dan hadden ze dat allang gedaan. Een annexatie is behalve kostbaar ook een monsterlijke logistieke operatie vol risico's en valkuilen. Stoken is gemakkelijker. Steun aan de separatisten en dreigen met een militaire interventie blijken minstens even effectief. Tot nu toe heeft het Westen toegegeven onder deze druk, in de hoop dat het Kremlin het hierbij zou laten. Moskou ziet de westerse toegeeflijkheid als een teken van zwakte, een kans om Europa een volgende hak te zetten. Voor Poetin is de ontwrichting van de eenheidsstaat Oekraïne slechts instrumenteel in de clash met het Westen.

Er zijn voor Oekraïne twee scenario's denkbaar. In beide gevallen moet Kiev een groot offer brengen. Hoe dan ook zal het de Krim als verloren moeten aanvaarden. De Donbas verandert in het eerste scenario in wat ook wel een bevroren conflict wordt genoemd. De zelfverklaarde volksrepublieken Donetsk en Loehansk splitsen zich feitelijk af van Oekraïne en kunnen rekenen op de steun van Moskou. De invloed van de rebellen - lees: het Kremlin - op het beleid van de regering in Kiev is relatief klein. Zolang Kiev de grenzen met deze afvallige regio weet te verdedigen, kan de rompstaat Oekraïne zijn pro-westerse koers min of meer voortzetten.

Een Oekraïense militair in een kampement bij Debaltseve. Beeld Maria Turchenkova
Een Oekraïense militair in een kampement bij Debaltseve.Beeld Maria Turchenkova

In het tweede scenario blijven Loehansk en Donetsk als autonome regio's deel van een gefederaliseerd Oekraïne. Dit is wat het Kremlin wil en wat Poetin heeft bedongen in de vredesonderhandelingen met Merkel en Hollande. Afgesproken is dat Kiev de grondwet aanpast. Loehansk en Donetsk, die onder nauwe supervisie van Rusland staan, krijgen hierin zo veel macht dat zij op federaal niveau alles kunnen dwarsbomen. Zo behoudt het Kremlin maximale controle op de economische en politieke koers van Oekraïne. Het associatieverdrag met de EU is dan van de baan, Oekraïne mag zelf het puin van de oorlog gaan ruimen - al dan niet met de steun van Europa en het IMF - terwijl Moskou formeel geen enkele verantwoordelijkheid draagt, noch voor de oorlog (die ieder moment weer kan laten oplaaien), noch voor de wederopbouw. Verstoken van enig politiek of economisch perspectief verandert het land in een reusachtig Bosnië-Herzegovina, waar het Kremlin vrijuit aan de touwtjes kan trekken. Het land is niets meer dan een speelbal.

Poetin heeft niet zoveel macht

Poetin is niet oppermachtig, wel het centrum van de macht. Zo werkt het, Poetin is de personificatie van het systeem. Ook het Westen zit gevangen in deze beeldvorming. Immers, wat kunnen 'wij' de Russen wijsmaken als 'zij', blijkens peilingen, massaal achter Poetin staan? Maar wat zeggen die peilingen eigenlijk? Natuurlijk zit er een luchtje aan een publieke steun van bijna 90 procent. Er bestaat in Rusland geen politieke concurrentie. Er is geen alternatief voor Poetin. De peilingen zijn een uitdrukking van angst en wantrouwen. Angst, omdat iedere Rus weet dat een regime change geen feestelijke abdicatie zal zijn. Wantrouwen, omdat alle politieke processen een schijnvertoning zijn. Dan maar Poetin. De peilingen tonen ook het effect van de Russische propaganda van het afgelopen jaar. De Rus is opgehitst en verblind door het 'zombiekastje'. Zoals een Russische econoom in ballingschap het zegt: de meeste Russen hebben geen idee in wat voor vacuüm van leugens en manipulatie zij zich bevinden.

Er is geen alternatief voor Poetin. De peilingen zijn een uitdrukking van angst en wantrouwen. Beeld getty
Er is geen alternatief voor Poetin. De peilingen zijn een uitdrukking van angst en wantrouwen.Beeld getty

Die Poetincultus is cruciaal in de strijd om de loyaliteit van de samenleving. Daarmee valt of staat het regime. Loyaliteit laat zich deels afdwingen (door geweld en repressie), deels afkopen (uit cynisch opportunisme). Dat is kostbaar en bewerkelijk, zeker in tijden van een conflict waarin Russische soldaten sneuvelen, tijden van lage olieprijzen, economische sancties en een recessie waarvan het eind niet in zicht is. Hoe meer Poetin in het nauw komt, des te radicaler hij wordt. De propagandamachine doet nog een poging alle economische krachten te 'consolideren' op een autarkisch pad - heilloos. Rusland kan zich geen isolement veroorloven.

Rusland is geen belegerd fort

Al even strijdvaardig mobiliseren Poetins propagandisten de publieke opinie rond de kolossale leugen van het belegerde fort. In deze verhaallijn sluit een westerse alliantie Rusland in. Die zou Rusland sinds de val van de Sovjet-Unie tot op het bot hebben vernederd. Het Westen zou uit zijn op de ondergang van de Russische beschaving. De Oekraïense fascisten zijn in dit spel de huurlingen van de NAVO.

Vreemd genoeg bestaat in het Westen begrip voor het bittere ressentiment en het historisch revanchisme. Kennelijk hebben 'wij' ons inderdaad onrechtmatig begeven op grondgebied dat historisch gezien Rusland toebehoort. In al die gevoeligheden zoeken de Poetin-Versteher naarstig naar een quick fix voor de geopolitieke chaos die in deze stoelendans is ontstaan. Het gaat over 'protectoraten' en 'invloedssferen'. En 'wij' mogen de boel nu vooral niet opblazen door militaire steun te verlenen aan Oekraïne, want dat provoceert onmiddellijk nieuw geweld. Waar het op neerkomt: we geven de Krim en de Donbas aan Poetin, de EU tempert zijn ambities inzake 'bufferstaat' Oekraïne en, voor zover hier überhaupt sprake was van een serieuze optie, Oekraïne blijft buiten de NAVO. Daarna heffen we de sancties op en herstellen we de banden met Rusland. Laat het gas weer stromen, lieve mensen. Op naar het WK voetbal 2018!

Niet dus. Het Russische minderwaardigheidscomplex laat zich met geen enkele concessie genezen, want dit is het fundament onder de publieke steun aan het regime. Het gaat er niet om of de NAVO een bedreiging vormt. Dat idee is, zoals alle ingrediënten uit de ultranationalistische emo-soep, beeldvorming in een hysterische informatieoorlog. Het is verontrustend om een atoomstaat als Rusland in zulk mythisch nationalisme te zien afglijden. Inmiddels moet toch duidelijk zijn dat telkens wanneer het Westen instemt met een eis van het Kremlin onmiddellijk nieuwe eisen volgen. Juist westers pragmatisme heeft tot nu toe geleid tot meer agressie, niet minder.

Poetin handelt niet rationeel

De Russische heersers handelen niet rationeel en zijn niet op andere gedachten te brengen met alleen economische sancties. Toegeven onder druk is in hun ogen een teken van zwakte, waarop de genadeslag onvermijdelijk is. Het Kremlin houdt zich niet aan afspraken. Het bedrijft opzichtige machtspolitiek en schuwt daarbij geen geweld. Alle middelen zijn geoorloofd. Een mensenleven is weinig waard. Het heeft lak aan internationale conventies en toont geen respect voor de instituten die de internationale rechtsorde moeten bewaken. Net zo min als in eigen land. Het Russische systeem kent niet de checks and balances die nodig zijn om machthebbers te corrigeren of te waarschuwen voor de schadelijke consequenties van hun beleid. Vandaar dat roekeloze gedrag.

Het Kremlin gebruikt de media als wapen en het zaait verwarring over de positie van Rusland in dit conflict. Zo kan het dat Poetin zijn militaire oplossing dicteert aan zijn Europese collega's. Hij mag de vredesduif spelen in een gewapend conflict dat hij zelf begonnen is. Hij mag zelfs voorwaarden stellen aan het associatieverdrag tussen Oekraïne en Europa. Officieel stelt hij nu nog dat er geen Russische troepen of materieel de grens over gaan. Het Westen weet beter, maar speelt het spel mee, opnieuw om de licht ontvlambare Rus maar niet te provoceren. Toch is Poetin degene met wie een vredesbestand moet worden overeengekomen. De rebellenleiders, die in Minsk niet direct aan de onderhandelingen deelnamen, zet hij zo nodig in als stormram. Europa heeft zich geschikt naar deze bizarre verhoudingen, Kiev hangt murw geslagen in de touwen.

Dubbelrol van havik en duif

Vladimir Poetin onderhandelde met François Hollande, Angela Merkel en Petro Porosjenko. Zo dicteert hij, als vredesduif in een conflict dat hij zelf begonnen is, zijn militaire oplossing aan Europa.

Zelfs als de wapens komen te zwijgen, is het een illusie te veronderstellen dat er nu een eind komt aan dit conflict. De strijd zal zich verplaatsen. Bovendien: het Kremlin kan met niet-militaire middelen misschien nog wel meer schade toebrengen dan met het geweld en de krachtpatserij van de afgelopen maanden.

Betekent dit dat het Westen Oekraïne moeten bewapenen? Ja.

'Wij' zijn deze oorlog niet begonnen, maar die dwingt 'ons' wel tot existentiële keuzen. Ook in geval van een bevroren conflict in de Donbas blijft Oekraïne kwetsbaar en moet het zijn nieuwe oostgrenzen militair verdedigen. Niets weerhoudt het Kremlin ervan zijn tactiek voort te zetten en onrust te zaaien in steden als Charkov of Odessa. Oekraïne heeft naast militaire zekerheid vooral financiële steun nodig. Er zal een soort marshallplan moeten komen, om wat er over is van het gehavende land uit het slop te trekken. Oekraïne is zo goed als failliet en moet afrekenen met een lange traditie van falend bestuur en extreme corruptie. Een dergelijk reddingspakket en hervormingsprogramma vergen een sterke betrokkenheid en een lange adem. Ook die inspanning heeft militaire rugdekking nodig.

Andrey (27), een strijder van het Donbas-bataljon dat zich bij de militairen in het kampement bij Debaltseve heeft aangesloten. Beeld Maria Turchenkova
Andrey (27), een strijder van het Donbas-bataljon dat zich bij de militairen in het kampement bij Debaltseve heeft aangesloten.Beeld Maria Turchenkova

De andere keuze is om Oekraïne op te geven, maar ook die heeft een hoge prijs. Een jaar geleden zijn in Kiev demonstranten gestorven die de straat op gingen vóór Europese integratie en tégen de corruptie en willekeur van een regime dat het land in een afgrond had gestort. Los van dit morele bezwaar: als Poetin zijn zin krijgt in Oekraïne, waar ligt dan de nieuwe grens? Denk niet dat hij hier ophoudt. Hij zal het Westen blijven testen. Hoe veilig zijn de Baltische staten? Of de Balkan? Hij stelt zelfs de legitimiteit van de Duitse eenwording ter discussie. Wanneer laat Europa wel zijn tanden zien? Met of zonder Oekraïne, die vraag blijft hetzelfde.

Poetin heeft alleen respect voor kracht en geweld. Verder is hij alleen bang voor politieke oppositie - voor maatschappelijke onvrede die zich bundelt tot een progressieve kracht. Hij schuwt de politieke en economische hervormingen die nodig zijn om het land te behoeden voor een ineenstorting, omdat die het eind betekenen van het systeem waarin hij zich kon verrijken. Dat proces, die doodsstrijd, is al jaren gaande en vindt nu zijn uitweg in de buitenlandse politiek. Dezelfde tactiek waarmee hij alle maatschappelijke structuren naar zijn hand zette, past Poetin toe in de internationale arena. Hij kan niet anders. Poetin heeft geen exitstrategie. Precies daarom is de tijd van soft power en business as usual voorbij.

Hans Loos studeerde Russisch en heeft in Rusland gewerkt, onder meer voor de Wereldbank.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden