Oekraïne en Georgië tussen NAVO en Russische verleden

Oekraïners vrezen herhaling van ’Georgisch scenario’...

Van onze correspondent Arnout Brouwers

MOSKOU ‘Is nu Oekraïne aan de beurt?’ Die vraag van Oleksandr Soetsjko in de Oekrainska Pravda is des te prangender sinds de oorlog uitbrak in Georgië. Net als Georgië beleefde Oekraïne een democratische omwenteling en zoekt het sindsdien aansluiting bij de NAVO – wat het land op een waarschuwing kwam te staan dat Rusland dan zijn raketten op zijn buur zou moeten richten.

Een groot verschil tussen beide landen zit in de omvang van het probleem – en de catastrofale gevolgen mocht het ooit tot een uitbarsting komen in Oekraïne. Veel Russen hebben nog altijd moeite om Oekraïne als ‘buitenland’ te beschouwen. Er wonen miljoenen Russen (vooral in het oostelijk deel en op de Krim) en Rusland heeft er zijn Zwarte Zeevloot gestationeerd.

Net zoals in Georgië, waar separatisten hun ‘onafhankelijkheid’ rechtvaardigen door te verwijzen naar ‘illegale’ besluiten uit de sovjettijd, biedt het verleden ook in Oekraïne veel conflictstof. Vooral op de Krim (sinds eind 18de eeuw Russisch) en in Sebastopol, dat in 1795 werd gebouwd onder tsarina Catharina de Grote en nog altijd de thuishaven is voor de Russische Zwarte Zeevloot.

In 1954 schonk partijleider Nikita Chroesjtsjov (zelf een Oekraïner) de Krim aan de sovjetrepubliek Oekraïne. Hierdoor viel het schiereiland na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie toe aan Oekraïne – tot ergernis van Rusland. Zolang in Kiev oud-communisten aan de macht waren, bleef de wrevel beperkt. In 1997 sloten beide landen een akkoord waarbij de haven van Sebastopol tot 2017 aan Rusland werd verhuurd.

Maar zowel in Georgië als in Oekraïne verscherpten de problemen met Rusland nadat er pro-westerse regeringen aan de macht kwamen. Beide landen moesten subiet hogere prijzen betalen voor hun Russische gas en Moskou draaide de kraan richting Oekraïne herhaaldelijk dicht. Dit jaar, nadat Oekraïne en Georgië de belofte kregen dat ze (ooit) NAVO-lid mogen worden, werd niet alleen de situatie in Georgië op scherp gesteld – maar ook die op de Krim.

Het belangrijkste incident vormde een bezoek van Moskous machtige burgemeester Joeri Loezjkov aan Sebastopol, ter ere van het 225-jarig bestaan van de Zwarte Zeevloot. Daar verklaarde hij tegenover een juichende menigte Russische Oekraïners: ‘Sebastopol is Russisch!’

De Oekraïense geheime dienst ontzegde Loezjkov de toegang tot het land wegens het ‘ondermijnen van de territoriale integriteit’. De officiële Russische reactie was veelzeggend: ‘Joeri Loezjkov vertolkte slechts de mening van de meerderheid van de Russen die het uiteenvallen van de Sovjet-Unie met lede ogen hebben aanschouwd.’ Later braken in Odessa rellen uit tussen ‘nationalisten’ en Russen bij de onthulling van een monument gewijd aan Catharina de Grote.

De Oekraïense president Viktor Joesjenko reageerde met de aankondiging dat de aanwezigheid van de Zwarte Zeevloot na 2017 niet langer gewenst is. Tijdens de gevechten in Georgië kwam Joesjenko zijn ‘vriend’ Saakasjvili moreel ondersteunen. Hij liet zich door Georgiërs toejuichen bij een demonstratie voor het parlement, samen met de leiders van de drie Baltische landen en Polen.

Oekraïne vaardigde ook een bevel uit aan Russische schepen dat ze alleen de haven mogen verlaten als ze 72 uur tevoren toestemming vragen. De reactie van het Russische opperbevel was dat alleen bevelen van de president van Rusland worden opgevolgd. Eerder had Joesjenko al gezegd dat Russische schepen wellicht niet terug mochten komen naar de basis als ze betrokken raakten bij oorlogshandelingen. Op zijn beurt beschuldigde Rusland Oekraïne van ophitsing van de Georgiërs door ongelimiteerde wapentransacties.

Het sluimerende conflict om de Krim biedt een uitgelezen kans voor het Russische streven naar herwinning van verloren gebied (irredentisme) als Oekraïne zijn mars richting de NAVO voortzet – al is de bevolking er blijkens opiniepeilingen allerminst klaar voor. Poetin waarschuwde tijdens zijn bezoek aan de NAVO-top dit voorjaar dat Oekraïne wel eens zou kunnen desintegreren als de NAVO-toetreding er komt, vanwege de ‘fragiliteit’ van het land.

In sommige NAVO-kringen lijkt het voornemen Oekraïne en Georgië als lid te aanvaarden alleen maar aan kracht te hebben gewonnen. Rusland heeft geen vetorecht in de alliantie, zo blijft het uitgangspunt. Rusland heeft al ettelijke malen laten weten dat bij toetreding van Oekraïne en Georgië ‘een rode lijn’ wordt overschreden.

Beide kanten liggen dus op ramkoers, waardoor Oekraïne onder grote druk kan komen te staan om het ‘Georgische scenario’ te vermijden. Volgens Jacques Rupnik, een Franse Oost-Europa-expert, ‘heeft het Westen zich nooit ten volle het effect gerealiseerd dat het verlies van hun rijk op de Russen heeft gehad – en hoe integraal Oekraïne is voor de Russische identiteit.’

Europa’s nieuwe grenzen ‘zijn nieuw en ietwat kunstmatig’, zei hij tegen The New York Times. De kaart van Europa is nog niet af. In dat licht concludeerde Joesjenko al dat ‘een bedreiging van Georgië’s integriteit ook een bedreiging is van de Oekraïense’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden