Oei, ik voel

Met Kauwboy maakte regisseur Boudewijn Koole opnieuw een kinderfilm die ook volwassenen kan boeien. 'Je hoeft dingen niet te versimpelen voor kinderen.'

Had het een ander dier kunnen zijn dan een kauw? Een konijn, een veldmuis misschien? Regisseur Boudewijn Koole kijkt alsof hij er eigenlijk nooit over na heeft gedacht. Alsof die vogel er gewoon was, in Kauwboy, onvermijdelijk bijna.


En eigenlijk klopt dat ook. De 10-jarige hoofdpersoon Jojo had geen ander dierenvriendje kunnen krijgen dan deze. Aan de ene kant, zo kan Koole nu beredeneren, omdat het alles te maken heeft met het gevoel uitverkoren te zijn door zo'n vogel. 'Een hond die komt, dat weet je. Dat is een trouw dier. Maar zo'n kauw is het ultieme symbool voor vrijheid. Hij kan zo wegvliegen, maar hij kiest ervoor om bij jou te blijven. Zo'n relatie is dus unieker. Het voelt echt als wederzijdse vriendschap.'


Maar Koole verwerkte dit vooral in zijn debuutfilm, die zaterdag in première gaat in het net geopende EYE film instituut Nederland, omdat hij dit gevoel zelf kent: toen hij een jaar of 10 was had hij een kraai, een tamme, die zich op een dag meldde bij zijn slaapkamerraam. En juist dat soort persoonlijke herinneringen kunnen een film 'bezielen', volgens hem. 'Alleen vond ik kauwtjes visueel mooier, die hebben zilveren oogjes in plaats van zwarte. En een kraai is al snel het symbool voor de dood; een kauw is sympathieker, grappiger, socialer.'


Dat biedt precies het beetje lucht dat zijn hoofdpersoon Jojo zo goed kan gebruiken op het moment dat hij in Kauwboy zo'n jong vogeltje vindt en dat stiekem onder zijn hoede neemt. Hij woont alleen met zijn stugge vader ('dieren en planten horen in de natuur'), en allebei worstelen ze in een klein arbeiderswoninkje met de afwezigheid van Jojo's moeder. Op zo'n typische mannenmanier: praten doen ze niet, verdriet en woede lopen door elkaar heen, emoties uiten ze fysiek - in races bijvoorbeeld, of een potje stoeien dat hoe langer hoe meer op een vechtpartij begint te lijken.


'Het script was aanvankelijk veel gevoeliger. maar toen ik Rick Lens (11 jaar, red.) had gekozen voor de rol van Jojo, merkte ik dat Rick ook zelf zijn verdriet achter kwaadheid verstopt. In het begin kon ik daar wel wakker van liggen: het is zo'n ingetogen verhaal, Rick is natuurlijk nog een kind en dus geen echte acteur met wie je samen op zoek kunt naar een gevoelige kant. Dus toen heb ik het omgedraaid: ik heb de energie van Rick juist gebruikt en dat telkens zover doorgevoerd dat het gaat schuren. Zodat je als kijker voelt dat die kwaadheid van Jojo zijn verdriet maskeert.'


Met Kauwboy, die tijdens het filmfestival in Berlijn twee belangrijke prijzen won, duikt Koole zo helemaal in het hoofd van dit emotioneel verwarde jongetje. Het is geen nieuw terrein voor hem: in zijn jeugddocumentaires kiest hij altijd voor zware thema's. En ook bedacht hij het project herinnerdingen.nl, waarin kinderen die een dierbare zijn verloren verhalen, plaatjes en foto's online kunnen zetten, als een digitaal monumentje. Daardoor leerde hij goed hoe verschillend kinderen en volwassenen rouw beleven.


'Kinderen gaan compleet anders om met de pijn. Natuurlijk hebben ze ook veel verdriet, maar ze kunnen veel sneller switchen. Als je zo'n thema over rouw voor volwassenen wilt uitdiepen, dan wordt het automatisch loodzwaar. Maar kinderen kunnen wonderbaarlijk genoeg zware onderwerpen op een lichte manier beleven.'


Het is dat verschil in ervaren van dergelijke gebeurtenissen dat Koole zo interessant vindt. Hij speelt er ook mee in Kauwboy. 'Vader zit in de keuken en Jojo komt thuis met een leuk verhaal, maar pa reageert bot. Dat is precies zoals je het als kind voelt. Als kind heb je nog geen weet van psychologie, je hebt nog weinig ervaring met stress, pijn en woede. Je weet alleen: dit gedrag van vader is niet goed, dus pas je je gedrag zo aan dat het weer wel goed gaat met hem. Je moet wel loyaal zijn aan zo'n man.'


Dat het dus juist volwassenen zijn die Kauwboy in al zijn emotionele gelaagdheid echt kunnen invoelen, is helemaal niet erg volgens Koole. En al laat hij ook Jojo's grappige perikelen met de kauw en zijn voorzichtige toenadering tot een vriendinnetje zien, de twee heftige gebeurtenissen in de film probeert hij niet te verzachten.


Je hoeft dingen helemaal niet te versimpelen voor kinderen, vindt Koole - zijn de films waar je de meest sterke herinneringen aan hebt niet juist de films waar je meeleeft met de karakers zonder dat je per se alle lagen al kunt doorgronden? Films waarvan je aanvoelt dat ze ondanks een jonge hoofdrolspeler niet speciaal voor kinderen zijn gemaakt, zoals Nouvelle Vague-mijlpaal 400 coups (François Truffaut, 1959) bijvoorbeeld, of Crin-Blanc (Albert Lamorisse, 1953)?


'Elk shot in Kauwboy is zoals ik het ook zou maken voor volwassenen. En als je kijkt naar de laatste twintig minuten van de film: daar zitten bijna geen woorden meer in. Alles wordt met beeld en geluid verteld. Het is arthouse voor kinderen, maar wel toegankelijk. Het uiteindelijke doel is om zowel ouders als kinderen vooral in die stille laatste twintig minuten artistiek te laten genieten.'


En even naar de wereld kijken via een kinderblik, dat kan volwassenen erg goed doen. 'Veel ouders zeiden na afloop: ik wilde tijdens de film vooral mijn kind vasthouden. En dat komt omdat ze even via Jojo's ogen hebben gekeken.'


Regisseur Boudewijn Koole (1965) studeerde industrieel ontwerpen aan de Technische Universiteit in Delft, maar snel daarna werd hij filmmaker. Moeilijke thema's als geweld, dood, het asielzoekersbeleid en schizofrenie staan al sinds zijn eerste jeugddocumentaire Brieven uit Belfast (1996) centraal in zijn werk. Voorafgaand aan Kauwboy maakte Koole de televisiefilms Trage Liefde (2007), over de ontmoeting tussen een jongen en zijn homoseksuele vader en Maite was here (2009) - over een 14-jarig, ernstig ziek meisje. Ook zette hij herinnerdingen.nl op, een plek waar kinderen een digitaal beeldmonument kunnen bouwen voor een verloren dierbare.


Kauwboy

won tijdens de afgelopen Berlinale, het internationale filmfestial van Berlijn, de prijs voor de beste debuutfilm én de 'Grand Prix of the Deutsches Kinderhilfswerk', de enige prijs die een volwassen jury uitreikt aan een film in het jeugdprogramma van het festival.


Het was niet de enige Nederlandse jeugdfilm die werd geselecteerd: de lange films


Patatje Oorlog


(Nicole van Kilsdonk) en


Snackbar


(Meral Uslu) en de korte films


Papa's Tango


(Michiel van Jaarsveld),


Broer


(Sacha Polak) en


Hazenpad


(Lotte van Elsacker) draaien net als Kauwboy in het Generations-programma van de Berlinale.


Succes Nederlandse jeugdfilms

Al jaren doen Nederlandse jeugdfilms het goed, bij eigen publiek en op internationale festivals. Dat komt doordat ze de grenzen van de kinderfilm durven te verleggen, aldus Generations-directeur Maryanne Redpath, die de bovenstaande films selecteerde uit ruim 1.500 inzendingen. 'Gemaakt door regisseurs die geen genoegen nemen met de clichés, maar die de wetten van de kinderfilm durven te doorbreken.' Ook mooi binnen deze beschrijving past de surrealistische film Swchwrm, die deze week in première gaat.


In het boek


Van Abeltje tot Zoop

(2011) doen schrijfsters Esther Schmidt en Sabine Veenendaal ook een poging om het succes van de Nederlandse kinderfilm te verklaren. De films vallen buitenlandse festivalprogrammeurs op door de manier waarop zij humor en serieuze emoties combineren. Verder blinken de films vaak uit door een knappe regie van de kind-acteurs.


Kauwboy beleeft zijn Nederlandse première zaterdag tijdens de speciale kinderdag van het openingsfestival van Eye, het film instituut Nederland in Amsterdam. Ook Swchwrm is dan te zien, en klassiekers als


Le Ballon Rouge, Cris Blanc, Het Zakmes, Minoes en E.T.- die dertig jaar geleden voor het eerst in de bioscoop draaide.


Hoe regisseer je een kauw?

Regisseur Boudewijn Koole: 'Kauwen zijn beschermd, dus je mag alleen werken met geringde, tamme vogels. Wat blijkt nou? Je kunt in Nederland de meest aparte tropische vogelsoorten vinden, maar niemand heeft een kauw. Tenminste: toen we gingen draaien bleek bijna iedereen wel iemand te kennen met een kauw, maar illegaal. Vaak gevonden, net als Jojo.'


'Onze animalhandler vond uiteindelijk toch een legale kauw die ook eieren kon leggen. Alleen Rick (Lens, die in de film Jojo speelt, red.) mocht verder bij die zes kuikens komen, dus daar ontstond een band. Dat boeide me ook zo aan kauwtjes: ze leven in groepen en hebben allerlei sociale codes. Ze zijn zo slim als een chimpansee en je kunt ze dingen leren. Ze herkennen je ogen, je kleur, je stem.


'In de natuur gaat zo'n 85 procent van de kuikens dood, maar ik wilde per se dat er niet een zou sneuvelen. Dat zou zo ellendig zijn. Dus zeker als de kauwtjes zo klein zijn, mag je ze echt maar tien minuten gebruiken voordat ze weer in de warmtebak moeten.


'Voordeel was dat we een soort kauwengezin hadden, waarbij de ene bijvoorbeeld een beetje sloom was, en een ander echt een adhd-kauwtje. Dus dat wisten we ook: als we die suffe wat extra eten geven, blijft hij mooi zitten in die ene scène. En met die pittige hebben we de ruigere scène er snel goed opstaan.


'Je mag ze niet te lang bij je houden - ze hechten zich aan de mens die ze opvoedt. Eigenlijk heeft Jojo's vader gelijk als hij in de film zegt dat te veel contact met de mens slecht voor ze is. Als het te lang duurt, worden ze ook verliefd op je, willen ze met je gaan nestelen en roepen ze je vanaf de dakgoot: 'Kom ook vliegen!' Ze leren ook geen angst aan. Op een gegeven moment vliegen ze dan ergens tegenaan. Maximaal twee maanden: als je ze dan weer terug zet in een kolonie, dan worden ze weer gewoon vogel. Onze zes kauwtjes vliegen nu ook weer ergens rond.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden