Oeganda lapt zorgen over homorechten aan laars

Als president Museveni eerdaags zijn handtekening zet onder een antihomowet, is de 'stille diplomatie' dus mislukt.

AMSTERDAM - Rond homorechten woedt een mondiale cultuurstrijd, waarvan de frontlinie deze week in Oeganda ligt. Westerse regeringen - waaronder de Nederlandse - gebruiken hardere woorden dan ooit en Oegandese homoactivisten houden hun hart vast. Ieder moment kan president Museveni zijn handtekening zetten onder de gevreesde antihomowet.


'De stille diplomatie, waarvan wij altijd voorstander waren, is mislukt', zo moet Boris Dittrich, directeur lhbt-rechten van Human Rights Watch (HRW), tot zijn leedwezen vaststellen. 'Het is tijd voor een andere strategie.' (lhbt - lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuelen en transgenders, red.)


Om die te formuleren (en om een gebaar van protest te maken), vindt HRW, moeten alle welwillende regeringen hun ambassadeurs voor overleg terugroepen uit Oeganda en Nigeria. Dat land kreeg vorige maand een strengere antihomowet; een razende menigte sleurde dit weekeinde homo's uit hun woningen om ze half dood te slaan, met hulp van de politie.


De Oegandese wet 'kan niet zonder consequenties blijven', liet minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans gisteren weten. Hij vindt dat Nederland 'krachtig' moet reageren.


Maar hoe? Dat is niet eenvoudig. Nederland gaf al geen begrotingssteun meer aan Oeganda. Bovendien mag de Nederlandse reactie de belangen van homo's en lesbiennes niet schaden, zegt Timmermans.


Precies daarom pleit Human Rights Watch er níet voor de ontwikkelingshulp aan landen als Oeganda en Nigeria stop te zetten. 'Dan krijgt de lhbt-gemeenschap de schuld en komen ze van de regen in de drup', zegt Dittrich.


'De drup', dat is een eufemisme voor een toenemende golf op het Afrikaanse continent van geweld tegen en discriminatie van mensen op grond van hun seksuele geaardheid. De homofobie in Afrika heeft een 'gevaarlijk niveau' bereikt, stelde Amnesty International vorig jaar in het rapport Making Love a Crime.


Leden van de lhbt-gemeenschap in Oeganda verwachten een golf van arrestaties, zodra de antihomowet officieel van kracht wordt. 'Vorige week begon het al', zegt Sandra Ntebi (30), activist en onderzoeker gender en seksualiteit aan de Makerere Universiteit in Kampala.


'Acht mensen zijn opgepakt, onder wie twee transgenders en twee vriendenkoppels. We zijn allemaal bang dat het nog erger wordt als de president zijn handtekening zet.'


Dat kan elk moment zijn, 'vanavond of morgen', zegt Ntebi dinsdagmiddag telefonisch vanuit Kampala. 'Museveni had twee wetsontwerpen klaarliggen. Vanochtend heeft hij de antipornografiewet getekend. Daarna volgt de antihomowet.'


Nieuwe fase

Staat die handtekening er eenmaal, dan volgt een nieuwe fase in de mondiale cultuurstrijd rond homorechten. Museveni heeft de westerse zorgen aan zijn laars gelapt; Europa en de VS kunnen dat, na jaren van stille en soms minder stille diplomatie, niet over hun kant laten gaan. De wet 'zal onze gewaardeerde relatie met Oeganda compliceren', zei president Obama zondag.


Toch is de cultuurstrijd niet simpelweg een kwestie van het weldenkende Westen tegenover het homofobe Afrika. Om te beginnen werden veel van de wetten die 'tegennatuurlijke seks' verbieden, ooit in Afrika geïntroduceerd door de Britse en Franse koloniale machten. Veertig etnische groepen in Afrika kennen van oudsher het huwelijk van vrouwen met vrouwen.


Verder is de homohaat in landen als Oeganda, Nigeria en Zambia in niet geringe mate opgestookt door rechtse christenen uit het land van Obama zelf, met geld en praktische steun. De evangelist Scott Lively noemt de antihomowet 'een zegen voor Oeganda'.


Ook aan Afrikaanse kant is het beeld genuanceerder. Zuid-Afrika kent een uiterst progressieve wetgeving, sommige andere landen hebben liberale wetten aangenomen. Bovendien ontsnapt Afrika niet aan de wereldwijde golf van homo-emancipatie die óók gaande is, van Rio de Janeiro tot aan Shanghai. Conservatieve Afrikanen zien het oprukkende gevaar en stellen zich agressief teweer tegen wat zij zien als westerse perversie en een bedreiging van hun 'traditionele cultuur'.


De druk komt van buiten zowel als van binnen. De lhbt-gemeenschappen in Afrika worden steeds assertiever. In Burundi bijvoorbeeld trad voor het eerst in 2007 een homoactivist naar voren. Inmiddels kent het land een levendig activisme. 'Er is een krachtige beweging in Nigeria en Oeganda', zegt Laura Carter, medeauteur van het Amnesty-rapport.


De golf van homofobie is mede een terugslag, een tegenreactie op de grotere zichtbaarheid van homo's en lesbiennes. Niettemin zijn de conservatieven op het ogenblik in het offensief en vangt de meest zichtbare groep - transgenders en vrouwelijke mannen - de hardste klappen op.


'We zijn bang dat het een veenbrand wordt', zegt Dittrich. 'Na Nigeria en Oeganda zullen andere landen denken: wij kunnen niet achterblijven.'


Timmermans: 'Dit gaat niet onopgemerkt voorbij'

'Indien Oeganda de anti-homowet invoert, zal dit zonder enige twijfel grote consequenties hebben voor de Nederlandse ontwikkelingshulp aan dat land. De tijd van de stille diplomatie is voorbij. Dit gaat niet onopgemerkt voorbij. Wij keuren dit af.' Dit heeft minister Timmermans (Buitenlandse Zaken) dinsdag gezegd na het vragenuur in de Tweede Kamer. Nederland investeert jaarlijks 7 miljoen euro in de justitiesector en de Oegandese overheid. Daarnaast gaat 15 miljoen euro naar mensenrechtenorganisaties die niet aan de overheid zijn gelinkt. Het is volgens Timmermans 'heel moeilijk om samenwerking voort te zetten met een overheid die mensen vanwege hun geaardheid voor hun hele leven wil opsluiten'. De minister wil echter niet nu al besluiten dat de geldkraan dichtgaat. 'Wij gaan samen met lokale mensenrechtenorganisaties bekijken wat de beste strategie is om te voorkomen dat de wet wordt ingevoerd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden