Oedipusvirus

De belangstelling voor de meesterlijke tragedie Oedipus is nooit weggeweest, nu staat er weer een bewerking op het Holland Festival. En er zullen altijd nieuwe vertolkingen blijven komen: de mens verandert en Oedipus verandert mee.

De jonge Oedipus was briljant in raadsels. Als enige kon hij het raadsel oplossen van de sfinx, het mythische mensdier dat de Griekse stad Thebe terroriseerde. 'Welk wezen loopt 's ochtends op vier poten, 's middags op twee en 's avonds op drie?' De mens, antwoordde Oedipus nuchter. Als baby kruip je op vier benen, later leer je rechtop lopen, en als je oud bent, leun je op een wandelstok.


Je zou het symbolisch kunnen noemen dat Oedipus zelf een van de grootste raadsels is van de westerse cultuur. Sinds de dichter Sophocles het antieke verhaal, over de man die was gedoemd zijn vader te vermoorden en met zijn moeder te trouwen, in een meesterlijke tragedie vatte, raken we er niet over uitgeschreven en -gedacht. 'Een Oedipemie is uitgebroken!', riep schrijver André Gide begin jaren dertig in Parijs, toen een golf aan Oedipus-bewerkingen de stad overspoelde. En eigenlijk is de belangstelling nooit weggeweest. Talloze grote toneelschrijvers - Voltaire, Corneille, Enescu, Schiller, Claus - maakten een eigen versie. Ze bewerkten de klassieker tot een politieke tragedie, een religieus verhaal of een ironisch commentaar. Ook filmmakers, romanciers en beeldend kunstenaars hebben zich laten inspireren. Sigmund Freud niet te vergeten, wiens oedipuscomplex een van de belangrijkste inzichten was waarmee hij de psychoanalyse vormgaf. Dit weekend sluit het Holland Festival af met het semi-scenisch oratorium Oidípous, van componiste Calliope Tsoupaki en librettist Edzard Mik.


Al die kunstenaars en denkers proberen een antwoord te geven op de vraag waarover het verhaal gaat. Moeten we Oedipus zien als schuldige, of was hij slechts een slachtoffer van een wreed goddelijk plan? Kon hij zijn lot voorkomen? Waarom spreekt het bizarre verhaal ons toch zo aan, wat leert het ons over de mens?


Het patina van interpretaties is inmiddels bijna 2.500 jaar dik. Het Oedipus-verhaal is een wazige spiegel, waarin we onze menselijke drijfveren herkennen en die ons tegelijkertijd vertelt dat we onszelf nooit volledig zullen begrijpen. Daarom zullen er altijd nieuwe vertolkingen komen. De mens verandert, Oedipus verandert mee. Door de tijd heen zijn er niettemin vier visies op Oedipus te onderscheiden, waartussen de kunst - en de tijdgeest - heen en weer slingert.


EXTRA: HET VERHAAL VAN OEDIPUS


Koning Oedipus (wat 'gezwollen voeten' betekent) heerst over Thebe, waar een vreselijke ziekte is uitgebroken. Volgens het orakel in Delphi is de plaag een boete, omdat de moordenaar op de vorige koning, Laius, nog altijd ongestraft is. Als een detective ondervraagt Oedipus getuigen om erachter te komen wie de dader is. Hij blijkt zelf de moordenaar te zijn; Laius is zijn vader.


Laius heeft zijn zoon Oedipus als baby te vondeling gelegd uit vrees dat zijn zoon hem zal doden, zoals het orakel in Delphi heeft voorspeld. Oedipus is onwetend: hij denkt dat zijn pleegouders zijn echt ouders zijn. Wanneer hij later van de voorspelling hoort, ontvlucht hij zijn huis om zijn pleegouders te ontzien.


In een verkeersruzie vermoordt de aangeslagen jongen vervolgens een man (zijn vader Laius, zo blijkt) en trouwt met diens vrouw Iokaste; zijn eigen moeder. Iokaste hangt zichzelf op. Wanneer Oedipus beseft wat hij heeft gedaan, steekt hij zich de ogen uit met een speld uit haar gewaad.


EXTRA: LIBRETTO IN OUD-GRIEKS


Het oratorium Oidípous is geschreven in het oud-Grieks. Het was de wens van componist Calliope Tsoupaki, zelf een Griekse. Omdat het zo'n exacte taal is. Wat je in het antiek-Grieks met drie woorden zegt, kost in het Nederlands een hele zin. Daarbij heeft het oud-Grieks een dwingender ritme dan het Nederlands. Voor Tsoupaki komt de melodie van haar compositie heel natuurlijk uit de Griekse tekst voort. Wel lastig voor schrijver (en echtgenoot) Edzard Mik, die het libretto schreef. Hij schreef eerst in het Nederlands, waarna Tsoupaki het met behulp van een filoloog in de oude taal omzette. Die werd vervolgens weer in het Nederlands vertaald door Herman Altena, voor de boventiteling.


1 Oedipus de zondaar


Volgens de Griekse denker Aristoteles, die ongeveer een eeuw na Sophocles leefde, was de tragedie Oedipus Rex een van de beste voorbeelden van de literatuur. Volgens hem moet in een goede tragedie de held van 'gemiddelde goedheid' zijn. En in de loop van het stuk moet hij een grote fout begaan (hamartia, in het Grieks), die de handeling van geluk naar ongeluk doet omslaan. Alleen dan kan het publiek zich met hem identificeren, redeneert hij.


Oedipus is zo'n man: hij heeft goede bedoelingen, maar perfect is hij niet. Hij vermoordde zijn vader en pleegde incest met zijn moeder. Er is vaak geopperd dat dit zijn hamartia, zijn zonde, is. Maar Oedipus maakte beide misstappen onwetend. Misschien zou je eerder Oedipus' hybris, zijn hoogmoed, als fout moeten zien. Hij kent de vloek die op hem rust: hem is door het orakel van Delphi voorspeld dat hij vadermoord zou plegen en zijn moeder zal huwen. Toch slaat hij een oude man dood en trouwt hij met een oudere vrouw. Als hij met de moord wordt geconfronteerd door de blinde ziener Teiresias, scheldt hij hem de huid vol. Sophocles portretteert de koning als een arrogante, halsstarrige man.


Aristoteles' nadruk op de tragische held als iemand die een fout begaat, is tot op heden invloedrijk. Het maakt van Oedipus een normaal mens. Dat was ook wat Freud dacht, de grondlegger van de psychoanalyse. Na het zien van het toneelstuk vroeg hij zich af: waarom spreekt dit mij duizenden jaren later nog aan? Omdat er een Oedipus in ons allen zit. 'Het orakel heeft de vloek ook over ons uitgesproken', schreef hij eind 19de eeuw. Ieder kind in de fallische fase, tussen 3 en 6 jaar, wil zijn vader vermoorden en met zijn moeder naar bed, of andersom bij een meisje. We leren dit (slechte) verlangen te onderdrukken en zo leren we moraliteit aan. Deze repressie lukt niet iedereen. Wie fallisch gefixeerd blijft, wordt een overambitieuze, agressieve man op volwassen leeftijd. Zoals Oedipus.


Deze visie heeft vele toneelmakers geïnspireerd. De 'Oedipemie' viel dan ook niet toevallig samen met de populariteit van Freuds gedachtengoed. La Machine Infernale van Jean Cocteau bijvoorbeeld, uit 1934, beeldt Oedipus uit als een arrogante versierder, die zich onschendbaar waant.


2 OEDIPUS ALS SPEELBAL VAN HET NOODLOT

Wie Seneca, Stravinsky

Een tegenreactie op Aristoteles komt van de Romeinse denker-dichter Seneca, in de eerste eeuw na Christus. Hij had zowel een andere visie op wat een tragedie goed maakt, als op de figuur Oedipus. Het leven is gepredestineerd, laat Seneca in koorzangen zien, daar tegenover zijn wij machteloos. Oedipus voert slechts de macabere wil van het noodlot uit. Oedipus is bij Seneca dan ook veel nederiger, al vanaf het begin van het stuk. Want het enige wat wij kunnen doen tegenover de onpersoonlijke kosmos is het lot ondergaan met waardigheid, moed en genade. Om de machteloosheid van de mens te onderstrepen staat Seneca's tekst vol met bloederige, gewelddadige details, die Sophocles juist smaakvol weglaat. Zwart bloed gutst bij de Stoïcijn uit mond en neus, rode puisten bedekken de huid.


Het opera-oratorium van Stravinsky uit 1928, met opmerkelijk genoeg een libretto van Jean Cocteau, benadrukt dezelfde fataliteit. Je zou het als tegenreactie op Freud kunnen beluisteren, hoewel Stravinsky dat nooit zo heeft gepresenteerd. Stravinsky wilde een sober stilleven, een statische opvoering. De zangers droegen onpersoonlijke witte maskers, het libretto is net als bij Seneca in het Latijn. Het dramatische zit slechts in de muziek. Oedipus is hier geen individu dat een fout begaat, maar een archetype van de mens dat noodgedwongen lijdt en daarom compassie verdient. Het maakt Oedipus niet onschuldig, maar het maakt zijn hamartia wel onvermijdelijk. 'Vaarwel Oedipus, we hebben van je gehouden', is de slotzin van het koor.


3 OEDIPUS ALS VOLBRENGER VAN WRAAK

Wie Pasolini, A.F.Th. van der Heijden

Maar wat moet je van het verhaal maken als je niet in een predestinatie gelooft, of als het begrip 'zonde' je weinig zegt? Hedendaagse kunstenaars verklaren Oedipus' ongeluk met een seculiere uitleg waar we ons allemaal in kunnen vinden: als verhaal van wraak. In Edipo Re (1967), van de Italiaans filmmaker Pier Paolo Pasolini, geeft Laius uit jaloezie zijn baby weg, omdat hij vreest dat zijn vrouw meer van Oedipus houdt dan van hem. Als Oedipus later op het vermaledijde kruispunt komt en daar koning Laius tegenkomt, lijkt hij even te beseffen wie de man is. Laius zet zijn kroon op, waarna Oedipus begint te lachen en hem doodslaat. Hij neemt hiermee wraak op zijn vader, die hem niet wilde hebben.


Ook in de Homo Duplex-cyclus van schrijver A.F.Th. van der Heijden valt dit motief te ontwaren. In De liefdesbaby (2008) raakt de 15-jarige Zora zwanger van Tonnis, met wie ze een pornofilm heeft gemaakt. Tonnis wil het kind niet houden, omdat hij in horoscoop KenUz (een verwijzing naar het orakel van Delphi, waar 'ken uzelve' in de muur staat gegraveerd) las dat het kind ongeluk zou brengen. Hij legt het kind te vondeling in een doos van soepblikken. In Mim (2007) lezen we hoe dit kind, Movo genaamd (de afkorting staat voor 'moeilijke voeten', net als Oedipus), trouwt met Zora, nadat hij haar man heeft vermoord tijdens voetbalrellen. Zora komt er als eerste achter wie Movo werkelijk is. Ze toont hem met sadistisch genoegen de pornofilm waarin hij wordt verwekt. Dat is haar wraakmoment. Movo realiseert zich daarna dat hij altijd al wraak had willen nemen, alleen niet wist waarom. 'Kijk eens aan... mijn leven blijkt te zijn beheerst door gerechtvaardigde wraakgevoelens.'


4 OEDIPUS DE HEILIGE

Wie De oude Sophocles, Tsoupaki/Mik

Maar moeten we eigenlijk wel willen verklaren waarom Oedipus dat allemaal overkwam? Noodlot, schuld, wraak: het zijn allemaal pogingen de mens te doorgronden. De Griekse componiste Calliope Tsoupaki en schrijver Edzard Mik willen met hun Oidípous al deze interpretaties naast zich neerleggen.


'De geschiedenis van de mensheid laat zich lezen als een poging de mens te rationaliseren', zegt Mik. 'Meer dan ooit kunnen we onszelf in kaart brengen en manipuleren. Je bent verantwoordelijk voor je eigen geluk.' Met die overtuiging lopen we ook hard tegen onze onmacht aan. 'Niet alle ziekten zijn bijvoorbeeld te genezen.'


De mens is wie hij is, daar kan hij niets aan doen. Mik en Tsoupaki willen 'lucht inblazen' in het verhaal. Ze kozen daarom voor een minder bekende tragedie als basis: Oedipus te Kolonos, het werk dat de toen 90-jarige Sophocles. In dit stuk, dat nauwelijks nog een tragedie te noemen is, blikt de blinde Oedipus terug op zijn leven. Hij is aangekomen in een heiligdom, Kolonos, waar hij zijn laatste rustplaats vindt. Eerst is hij nog bitter, maar langzaam berust Oedipus in zijn lot, en op het einde van het stuk wordt hij opgenomen door de goden. Een beloning; de straf is voorbij.


Die acceptatie van wat hem is overkomen, is wat Tsoupaki en Mik wilden overbrengen. Het gaat niet om de vraag waarom Oedipus het leed moet verduren, maar om hoe je ermee omgaat.


De voorstelling is vrij statisch. Het is geen opera, maar een oratorium, een genre uit de liturgie. Miks libretto is teruggebracht naar duizend woorden, het meeste wordt gezegd met de muziek. Ook die keuze komt voort uit het thema niet te willen rationaliseren, maar het te laten ervaren. Het eindgebed van het koor in Sophocles' versie, de oproep aan de goden om Oedipus in hun midden op te nemen, wilde Tsoupaki aan het begin. Oedipus eindigt hier als heilige, voor zijn zonden heeft hij genoeg geboet. Hij is nu een blinde ziener, net zoals Teiresias, die hij vroeger zo heeft vervloekt. Een poëtisch en licht einde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden