Odyssee verheft Radovan de Ongrijpbare tot mythe

De odyssee van Radovan Karadzic voerde de laatste jaren langs kelders van kloosters, hutten in bossen en obscure casino's...

Een netwerk van politici, oorlogsprofiteurs en beroepscriminelen hielp hem steeds op tijd van plaats te wisselen. Op 10 januari miste de internationale troepenmacht SFOR hem op twee uur na. 'De kans dat hij gepakt wordt is groter dan ooit.'

Pale is zo'n plek waar de mystiek in letterlijke zin grenst aan de pornografie. In een winkel vol religieuze parafernalia verkoopt een in het zwart gehulde orthodoxe priester iconen van Servische beschermheiligen. Tot het aanbod behoren 19e eeuwse militaire kostuums, wapens, emblemen en vlaggen. Uit een kleine speaker klinken monotone doch hypnotiserende orthodoxe hymnen. Deze plek waar natie en religie versmelten wordt omsloten door splinternieuwe bars van plexiglas die luisteren naar namen als 'Laguna' en 'Rosa Canina'.

Aan de muren zwaar opgemaakte playmates tussen de bloemen. Als muziek de soundtrack van een softpornofilm. Pale: een plek met zuiver contrasten? Nee. Want zowel tussen de iconen als tussen de playmates staart dezelfde man verbeten de wereld in: Radovan Karadzic.

Karadzic: ex-dichter, ex-Tito, ex-psychiater, ex-milieu-activist en last but not least ex-politiek leider van de Servi in BosniToen hij in 1994 door het Joegoslaviribunaal wegens misdaden tegen de menselijkheid werd aangeklaagd, beschoten Bosnisch-Servische manschappen Sarajevo nog vanuit de heuvels.

Het wintersportplaatsje Pale, vanuit Sarajevo vijftien kilometer bergopwaarts, fungeerde toen als 'hoofdstad' van het door Servi etnisch gezuiverde deel van Bosnide Republika Srpska. Destijds was Karadzic voor Westerse bemiddelaars in de Bosnische oorlog dodental: meer dan 200 duizend nog een heel aanvaardbare gesprekspartner. Pas na het vredesakkoord van Dayton uit 1995 was hij genoodzaakt ondergronds te gaan.

En ondergronds leeft hij, bijna een decennium later, nog steeds. Een schier eindeloze reeks plekken, van hutten in bossen tot kelders van kloosters tot obscure casino's, heeft hij volgens de verhalen in die periode aangedaan. Zijn odyssee duurt al bijna net zo lang als dat van de Homerische held. De man die hem groot maakte en hem vervolgens liet vallen als een baksteen, Slobodan Milosevic, zit al lang en breed in Den Haag. Maar Karadzic, voor velen de verpersoonlijking van de wreedheden in de Bosnische oorlog, is anno 2004 nog steeds vrij man.

Het is niet overdreven te stellen dat dit feit hem in de Republika Srpska geliefder heeft gemaakt dan ooit tevoren. Aan het eind van de oorlog kotsten ook veel Bosnische Servi hem uit als een louche figuur die armoede en ellende had gebracht. Thans grenst zijn status aan het mytische.

Karadzic is sinds 1995 politiek leider af. Maar iedere dag bouwt hij verder aan zijn eigen legende. Want als een Robin Hood slaagt hij erin uit de anti-Servische klauwen van het Joegoslaviribunaal te blijven.

'Carla del Ponte is de beste reclame voor Karadzic', zegt de Bosnisch-Servische journalist Slobodan Vaskovic. 'Het tribunaal wordt door iedereen hier gezien als oneerlijk en anti-Servisch. Wie Del Ponte te slim af is, wordt welhaast automatisch een held. Zonder het tribunaal hadden al die Karadzic-posters hier waarschijnlijk niet meer gehangen.'

Het probleem van de Servische Odysseus is dat zijn zwerftocht nooit kan eindigen met een terugkeer naar zijn Penelope. Wie bij het interview dat Carla del Ponte onlangs aan de Bosnische staatstelevisie gaf tussen de regels door luisterde, kon concluderen dat Karadzic op zaterdagmorgen 10 januari een bezoek trachtte te brengen aan zijn echtgenote Ljiljana in Pale.

Daar werd hij net op tijd door een fijne connectie gewaarschuwd dat de kust niet helemaal veilig was. Dat bleek te kloppen. Twee uur na zijn vertrek uit Pale bestormden soldaten van de internationale troepenmacht SFOR Ljiljana Karadzics huis.

Mevrouw Karadzic heeft inmiddels een aanklacht ingediend tegen SFOR. Maar liefst 15 duizend euro eist ze van de internationale troepenmacht voor de huishoudelijke schade die de soldaten tijdens hun bezoek zouden hebben aangericht.

Sinds de mislukte SFOR-actie zijn er in Pale alleen maar meer posters opgehangen van Radovan de Ongrijpbare. 'De solidariteit van de Bosnisch-Servische bevolking met Karadzic is enorm', zegt Slobodan Vaskovic. 'Er wacht een beloning van vijf miljoen dollar op de gouden tipgever. Maar niemand spreekt.'

De bus die uit Sarajevo naar Pale rijdt, valt van ellende bijna uit elkaar. Ruiten zijn gebarsten. Deuren klapperen. Binnen zitten Bosnische Servi met kapotte kleren. Uit hun verweerde gezichten spreekt vrijwel louter ontgoocheling.

Wellicht hebben deze mensen een fotootje van Karadzic in hun nauwelijks gevulde portemonnees. Maar wat voor een heroische eigenschappen ook nog meer aan deze sjofele mannen en vrouwen worden toegeschreven, het is moeilijk te geloven dat zij het netwerk vormen dat Robin Hood Radovan voor het tribunaal behoedt.

De huidige internationale Hoge Afgevaardigde in BosniPaddy Ashdown, heeft een waarschijnlijker hypothese: 'Karadzic is het hoofd van een schimmige organisatie', zegt hij. 'Haar mensen waarborgen zijn veiligheid, levereninlichtingen, schuilplaatsen en logistieke steun. En ze hebben geld, afgeperst van de burgers van de Republika Srpska, door criminele activiteiten, door corruptie in het publieke domein en door belastingontduiking.' Het Karadzicnetwerk is omvangrijk. Het omvat politici, in zakenmannen getransformeerde oorlogsprofiteurs, beroepscriminelen en infiltranten in de inlichtingendiensten. Voor veel van deze lieden is de vijf miljoen dollar die op het hoofd van Karadzic staat een oninteressant bedrag.

Zij die wel bereid zijn tot samenwerking met de internationale gemeenschap, moeten vrezen voor hun leven. 'Mensen worden door intimidatie, steekpenningen en chantage het zwijgen opgelegd', stelt Ashdown. 'De code van Omerta is afkomstig van de mafia. Maar die geldt hier net zo goed.'

Het directe slachtoffer van het Karadzic-netwerk is de bevolking. 'De vergelijking tussen Karadzic en Robin Hood is net zo misplaatst als die met Odysseus', zegt een inwoner van Sarajevo. 'Robin Hood stal van de rijken. Karadzic blijft voortvluchtig dankzij een kliek die zich heeft bekwaamd in het stelen en afpersen van arme mensen.'

Na de mislukte arrestatiepoging van 10 januari verwijderde Ashdown tien kopstukken uit de Republika Srpska die verdacht worden deel uit te maken van de Karadzic-kliek. Onder hen was ook Mirko Sarovic, ex-president van de Republika Srpska en tevens exlid van het Bosnische staatspresidium. 'Het probleem is dat dit soort acties nogal laat komt', zegt de Bosnische onderzoeksjournalist Antonio Prlenda. 'De internationale gemeenschap heeft Karadzic alle tijd gegeven een solide netwerk op te bouwen. Vergelijk dat met Saddam: de Amerikanen zijn meteen na de oorlog een actieve jacht op hem begonnen. Hier riep SFOR de eerste jaren na de oorlog dat het zoeken naar Karadzic niet tot haar mandaat behoorde.'

Het cruciale verschil tussen Irak en Bosniijn de machtsverhoudingen, zegt een Bosnimet een functie binnen het internationale apparaat in Sarajevo. 'In Irak zijn die heel helder: de Amerikanen zijn daar de baas. Bush wilde Saddam. Ze hebben zeer effici gezocht. Hetzelfde zag je in Servin 2001. Djindjic had de macht en pakte Milosevic op. Heldere machtsverhoudingen zijn een voorwaarde voor doeltreffende actie. Maar in Bosniijn de machtsverhoudingen diffuus. Je hebt de NAVO, de VN, de EU en ook nog de nationale autoriteiten. De vraag is altijd: who's in charge? Dat werkt verlammend. Maar daarnaast geloof ik dat de internationale gemeenschap in de eerste jaren na de oorlog gewoon bang was Karadzic te arresteren. Bosnias nog erg instabiel. Er waren nog veel wapens in de Republika Srpska. De angst was dat het oppakken van Karadzic de oorlog weer zou doen oplaaien. SFOR zou daar dan middenin zitten.'

Thans is Bosniat rustiger en wat stabieler. En ziedaar: SFOR is ineens veel actiever. Dave Sullivan, woordvoerder van de internationale troepenmacht, ziet geen enkel verband tussen het verstrijken van de tijd en het toenemen van de acties. 'Er zijn gewoon meer operaties gaande omdat we meer feiten en meer inlichtingen binnenkrijgen. Waar al die inlichtingen ineens vandaan komen? Je denkt toch niet dat ik kan vertellen hoe wij onze inlichtingen vergaren!'

SFOR is actiever, zegt de Bosniin dienst van het internationale bestuur. Maar om doeltreffend jacht te kunnen maken op Karadzic is SFOR eigenlijk een te log militair apparaat. 'Ze krijgen inlichtingen. Vervolgens gaan ze een arrestatie-operatie organiseren, met tanks, helikopters en grondtroepen. Alle inspanningen zijn gericht op moment. Als dat niet benut wordt, duurt het weken totdat ze weer kunnen toeslaan. SFOR is in die zin als een olietanker. Karadzic met zijn huidige netwerk als een speedboot. Je kunt het een beetje vergelijken met Tito's partizanen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Tito verplaatste zich steeds razendsnel van het ene onherbergzame gebied naar het andere.'

Bijkomend probleem is dat Karadzic zich ook beweegt in een gebied waar SFOR niet mag komen. Het is waarschijnlijk dat Karadzic tijdens zijn odyssee veelvuldig de grens tussen Bosnin Servin Montenegro is overgestoken na de val van Milosevic, die Karadzic minachtte en wilde laten arresteren, nog meer dan daarvoor. 'De grens tussen het Servische deel van Bosnin Servin Montenegro wordt nog steeds slecht bewaakt. Er liggen meren die worden gebruikt voor smokkel, vaak door lieden uit Karadzic' eigen netwerk. Vooral in Montenegro, waar Karadzic werd geboren, is de politie omkoopbaar.'

Illustratief voor Karadzic' grensoverschrijdende mobiliteit was dat onmiddellijk na Ashdowns actie tegen zijn netwerk op 9 februari van verschillende kanten berichten kwamen dat hij in de Servische hoofdstad Belgrado was gesignaleerd. Servierkeert na de overwinning van de ultra-nationalisten bij de parlementsverkiezingen van 28 december in een diepe politieke crisis. Van uitleveringen zal de komende maanden geen sprake zijn.

Aan de andere kant zou een dergelijke verplaatsing ook aantonen dat zijn criminele en semi-criminele hulptroepen in Bosniaadwerkelijk een slag is toegebracht. De Amerikaanse ambassadeur in Sarajevo, Clifford Bond, die de laatste maanden opvallend op de voorgrond treedt, heeft gezegd dat hij Karadzic voor het einde van het jaar gearresteerd wil zien. Die termijn is niet willekeurig: in december zullen de laatste Amerikaanse troepen Bosnierlaten.

De NAVO-macht SFOR wordt dan een soort 'EU-FOR'. Uit uitspraken van Bond valt af te leiden dat hij toe wil naar een ander soort jacht op Karadzic, sneller, efficier en grensoverschrijdender: dat zou betekenen dat Karadzic ook in Servin Montenegro niet veilig is. 'Er zijn veel aanwijzingen dat de VS bezig zijn de dingen naar zich toe te trekken, dat ze genoeg hebben van al het geklungel tot nu toe,' zegt de Bosniin dienst van de internationale gemeenschap.'Wat is er mooier dan je militaire aanwezigheid afsluiten met de arrestatie van Karadzic? Het is een bewijs dat de missie zin heeft gehad. Dat is voor Bush eventueel ook electoraal verkoopbaar. De kans dat Karadzic gepakt wordt is groter dan ooit.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden