Ode aan Leone, Natalia en Carlo Ginzburg

Het in Tilburg gevestigde H Nexus-instituut, dat zichzelf parmantig een denktank noemt die 'het Europese cultuurgoed bestudeert in zijn kunstzinnige, levensbeschouwelijke en filosofische samenhang', organiseert jaarlijks een lezing met bijbehorende conferentie....

Het gaat hier om hogere essayistiek. Voor goedkope grappenmakerij ga je maar naar de kiosk. Nexus is uitsluitend bij 'kwaliteitsboekhandels' te vinden. Dat zijn er achttien, in Nederland en België samen. Je moet dus al goed nadenken voordat je überhaupt in het bezit komt van het blad.

Maar dan héb je ook wat – en dat is niet ironisch bedoeld. Nummer 35 is gewijd aan 'de Ginzburg-familie': behalve een lezing van de Italiaanse historicus Carlo Ginzburg (1939) bevat het essays over zijn vader Leone Ginzburg (1909-1944) en bijzondere vraaggesprekken met (en teksten van) zijn moeder, de schrijfster Natalia Ginzburg (1916-1991). Als specialist van de 'microgeschiedenis' slaagt Carlo Ginzburg erin gewichtige politieke begrippen terug te brengen tot mensen van vlees en bloed.

Die neiging heeft hij van geen vreemde, zoals de artikelen over zijn ouders aantonen, en daarom is het zo'n mooi idee van de Nexus-redactie, aan de hand van een 20ste-eeuwse familie 'een intellectuele, politieke en culturele geschiedenis te reconstrueren'.

Op zijn 35ste werd Leone Ginzburg in 1944 door de nazi's in Rome doodgemarteld. Ervoor had de vroegrijpe onverzettelijke antifascist Tolstoj's Anna Karenina in het Italiaans vertaald, en met Giulio Einaudi en de schrijver Cesare Pavese de invloedrijke uitgeverij Einaudi opgericht, die vele klassieken en moderne meesters bracht: Calvino, Pavese, Pasolini, Primo Levi, en bijvoorbeeld ook het Dagboek van Anne Frank, dat door Einaudi-auteur en consulent Natalia Ginzburg enkele jaren na de oorlog werd ontdekt in een Franse editie.

In haar boek Familielexicon (1963) brengt Natalia haar echtgenoot heel dichtbij door haar directe en doeltreffende wijze van observeren en noteren. Voor de oorlog bracht Leone vele avonden door met zijn vriend: 'Om middernacht pakte Pavese zijn sjaal van de kapstok en sloeg hem stevig om zijn hals; en dan trok hij zijn jas aan (. . .) Leone bleef nog wat naast de boekenplank staan, haalde een boek te voorschijn, begon erin te bladeren en stond lange tijd te lezen, als bij toeval, met gefronste wenkbrauwen. Zo bleef hij als bij toeval staan lezen tot drie uur.'

Het veelzeggende detail blootleggen, waardoor grote begrippen een concreet gezicht krijgen en de voelbare symboliek van retoriek gespeend blijft: dat is de grote kunst van de Ginzburg familie. De morele moed om in verschrikkelijke tijden vertrouwen te houden, en om de kleine deugden (spaarzaamheid, diplomatie) uitsluitend als van aanvullende waarde te zien, terwijl de grote (vrijgevigheid, een roeping met hartstocht te dienen) wezenlijk zijn – die heeft Natalia Ginzburg in haar jeugd opgedaan, en in haar leven en werk altijd met bewonderenswaardige, niet-ostentatieve heldhaftigheid uitgedragen.

Hoe wrang dat uitgeverij Einaudi kort geleden is opgekocht door het media-imperium van Silvio Berlusconi, televisiegigant, rijkste man van Italië, premier en flauwegrappenmaker. Het is maar goed dat Leone en Natalia Ginzburg niet ook nog dát hebben hoeven meemaken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden