Octrooirecht versterkt positie van farmaceutische industrie

Dat de farmaceuten de meest winstgevende bedrijfstak ter wereld vormen geeft aan dat zij de risico's van onderzoek naar geneesmiddelen meer dan voldoende afdekken, meent Nina Tellegen....

CEES de Visser, algemeen directeur van Nefarma, houdt een vurig pleidooi voor octrooirechten op medicijnen (Forum, 15 augustus). Zijn argumenten worden ook vaak gehanteerd door andere vertegenwoordigers van farmaceutische bedrijven. Afzwakking van het patentrecht zou in de toekomst leiden tot terughoudendheid van de research-georiënteerde industrie om te investeren in medicijnen voor ziekten van de armen. Ook stelt hij dat actiegroepen zich schuldig maken aan propaganda wanneer zij beweren dat octrooien de beschikbaarheid van geneesmiddelen in ontwikkelingslanden in de weg staan.

Maar in het debat over verbetering van de toegang tot geneesmiddelen voor mensen in ontwikkelingslanden zijn ook andere argumenten van belang. Wat De Visser niet vermeldt is dat ook op dit moment al meer dan 90 procent van het wereldwijde gezondheidsonderzoek gericht is op de behandeling van ziektes die met name ook in de westerse wereld voorkomen. Er wordt juist bitter weinig onderzoek gedaan naar ziekten van de armen, zoals malaria, tuberculose en longinfecties. Van de 1223 nieuwe geneesmiddelen die tussen 1975 en 1996 wereldwijd op de markt kwamen, zijn er slechts dertien ontwikkeld voor tropische ziekten; van die dertien zijn er vier het directe resultaat van onderzoek door de farmaceutische industrie. En áls er dan een nieuw effectief middel is ontwikkeld, zoals bijvoorbeeld tegen multiresistente tuberculose, dan wordt het door de octrooihouder tegen een zo hoge prijs verkocht dat patiënten in ontwikkelingslanden het zich absoluut niet kunnen veroorloven. Alleen westerse reizigers die met een tb-besmetting naar huis terugkeren kunnen een dergelijk nieuw middel betalen. De Visser heeft gelijk als hij zegt dat de prijs van geneesmiddelen niet de enige factor is die de toegang bepaalt, want ook personele en financiële middelen voor de gezondheidszorg zijn cruciaal, maar de prijs is wel zeer belangrijk. Het recent verschenen Human Development Report 2001 van de VN-organisatie UNDP wijst nog eens op de kern van de zaak. Octrooirecht is bedoeld om een evenwicht aan te brengen tussen de behoefte van de samenleving aan nieuwe technologiekennis en de belangen van uitvinders om compensatie te ontvangen voor de gedane investeringen. Het verdrag dat het internationaal octrooirecht regelt, het TRIPS-verdrag, levert in de praktijk niet die gewenste balans op. Wanneer landen sterk verschillen in kennis en macht, zoals het geval is bij de ontwikkeling van en handel in geneesmiddelen, dan wordt het spel niet eerlijk gespeeld. De westerse landen die de thuisbasis vormen van farmaceutische multinationals hanteren het octrooirecht als een instrument om buitenlandse markten te veroveren en de eigen economische positie te versterken.

Ze bekommeren zich in de praktijk nauwelijks om een ander aspect dat essentieel is voor een eerlijke uitwerking van het internationaal octrooirecht, de overdracht van kennis. Nu versterkt het octrooirecht de technologische voorsprong van westerse firma's. Onderzoekers en bedrijven in ontwikkelingslanden krijgen nauwelijks de kans om eigen technologische capaciteit op te bouwen. Verder hebben die landen, die hun octrooiwetgeving in lijn moeten brengen met het TRIPS-verdrag, meestal niet de juridische kennis en ervaring om hun nationale handels- en gezondheidsbelangen optimaal veilig te stellen.

De Visser betoogt dat aandeelhouders een hoog rendement verlangen voor hun risicovolle investering en dat het octrooirecht daarvoor onmisbaar is. Maar veel van het onderzoek is gericht is op de zogenoemde me too-producten, waarbij een lucratief geneesmiddel van de concurrent marginaal wordt veranderd en onder eigen octrooi op de markt gebracht. Omdat er geen openbare gegevens bestaan over de prijsopbouw van een geneesmiddel is ook niet na te gaan wat het daadwerkelijke aandeel van de onderzoekskosten is in de eindprijs. Wat wel is na te gaan is dat de farmaceutische bedrijfstak op nummer één staat op de wereldranglijst van meest winstgevende bedrijfstakken, boven banken, oliemaatschappijen en telecommunicatiebedrijven. De risico's worden meer dan voldoende afgedekt. Het wordt tijd dat het maatschappelijk belang van meer toegang tot geneesmiddelen op de voorgrond wordt geplaatst.

Wat is het alternatief? Het is op de allereerste plaats de verantwoordelijkheid van de regeringen van handelsblokken als de EU en de VS om bij de onderhandelingen over de interpretatie en toepassing van het TRIPS-verdrag een beter evenwicht aan te brengen tussen economische en maatschappelijke belangen. De Europese Commissie en de Nederlandse regering moeten zich hard maken voor het recht op gezondheid en toegang tot geneesmiddelen voor iedereen, dus ook voor mensen in ontwikkelingslanden.

Onder invloed van de lobby van de farmaceutische industrie hebben zowel de Europese Unie als de Verenigde Staten tot voor kort bij voortduring de belangen van die industrie verdedigd. Ze hebben landen als Brazilië en Zuid-Afrika, die gebruik wilden maken van de mogelijkheden in het TRIPS-verdrag om in geval van nood de octrooibescherming opzij te zetten, sterk onder druk gezet. De farmaceutische industrie heeft niet zomaar meer dan elf miljoen dollar bijgedragen aan de verkiezingscampagne van Bush. De aidscrisis in Afrika brengt op een heel wrange manier aan het licht hoe het internationale spel gespeeld wordt en dit heeft wereldwijd tot grote verontwaardiging geleid.

Daarom is het nu tijd voor een eerlijker toepassing en waar nodig een aanpassing van het TRIPS-verdrag, zodat ontwikkelingslanden de kans krijgen een goed gezondheidsbeleid te voeren. De internationale gemeenschap moet de daarbij broodnodige ondersteuning bieden en de ontwikkeling van onderzoeks- en productiecapaciteit in ontwikkelingslanden stimuleren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden