OCKHAMS SCHEERMES

BIJ alle parlementaire enquêtes die er zijn gehouden werd de berichtgeving gekleurd door allerlei complottheorieën. In alle gevallen waren die theorieën fout....

MARCEL VAN DAM

In de veertiende eeuw al formuleerde de Britse scholasticus en natuurkundige Willem van Ockham een belangrijke wet, later bekend geworden onder de naam 'Ockhams scheermes'. Volgens deze wet is in de wis- en natuurkunde de eenvoudigste verklaring altijd de beste. Het wordt ook wel het spaarzaamheidsbeginsel genoemd: alles wat niet strikt noodzakelijk is om een verschijnsel te verklaren moet worden weggesneden.

Ik zou een variant van deze wet willen toepassen om het falen van de Nederlandse overheid te verklaren. Het hanteren van 'Ockhams scheermes' betekent dat de simpelste en onbenulligste verklaring voor dat falen altijd als eerste in aanmerking moet komen.

Meer dan dertig jaar heb ik in de keuken van de Nederlandse politiek kunnen kijken en in al die jaren ben ik nooit een complot tegengekomen of heb ik weet gehad van een 'cover-up' operatie. Natuurlijk heb ik vaak genoeg meegemaakt dat individuen, ambtenaren en politici, gepoogd hebben informatie die negatief voor hen zou kunnen uitpakken onder de roos te houden.

Maar nooit heb ik meegemaakt dat twee of meer ambtenaren of politici bij elkaar zijn gaan zitten om daarover afspraken te maken. Het onlogische verzoek van de El Al medewerker aan de verkeersleiders om de aard van de lading onder de pet te houden kwam er dichtbij. Maar het betrof verkeerde informatie aan de verkeerde mensen die er verkeerd mee omgingen. Ook weer iets knulligs.

Natuurlijk vindt er regelmatig vertrouwelijk overleg plaats. Maar bijvoorbeeld in het 'Torentjesoverleg' van de fractievoorzitters met Wim Kok zal nooit worden afgesproken om te liegen of fouten te verdoezelen.

Als er een parlementaire enquête zou worden gehouden naar het drama-Srebrenica, waar ik heel erg voor ben, zou volgens 'Ockhams scheermes' moeten blijken dat het verknoeien van het beruchte filmrolletje inderdaad aan een oenige fout was te wijten en niet aan ingewikkelde machinaties om iets geheim te houden. En dat geloof ik ook. Want wat was er geheim te houden? Ik heb de man die de foto's heeft genomen uit ten treure horen verklaren wat er op stond.

Op dezelfde wijze moet worden gezocht naar een simpele verklaring voor de verdwenen cockpit voice recorder. Waarom zou de overheid of El Al de gesprekken in de cockpit geheim willen houden, als de conversatie tussen de cockpit en de toren op Schiphol wel op band beschikbaar is? Veronderstelt men echt dat de piloot van het in nood verkerende vliegtuig contact met Israël heeft gezocht om te vragen: 'Als we straks neerstorten, wat moet ik dan met de lading doen?' Als hij al geweten heeft wat de lading was.

Als het gaat om de 'verdwenen' twintig ton vracht zou ik volgens het scheermes van Ockham eerst gaan zoeken naar een telfout. Daarna zou ik kijken of er een formulier niet goed is ingevuld. Of ik zou nagaan of die twintig ton er misschien op Schiphol is uitgehaald zonder het van de vrachtbrief te schrappen. Dat soort verklaringen.

Pas als laatste zou ik onderzoeken of een deel van de lading is 'verdonkeremaand' omdat die giftig was. Van een giftige lading had altijd iets moeten zijn teruggevonden in het gestorte afval en bij de bodemonderzoeken op de plaats van de ramp.

Ik vind dat door de bank genomen de media, maar ook de enquête-commissie bij het onderzoek naar de Bijlmerramp te weing handelen volgens het spaarzaamheidsprincipe. Zij gaan uit van een geconstrueerde werkelijkheid in plaats van de echte werkelijkheid.

Een sprekend voorbeeld daarvan vond ik het optreden van het Kamerlid Van den Doel bij het verhoor van de brandweerman die ter plekke onderzoek had gedaan naar de aanwezigheid van gevaarlijke stoffen. Daarbij waren ze te werk gegaan volgens een standaardlijst van gevaarlijke stoffen. Er was niets schokkends gevonden. Van den Doel had dat lijstje natuurlijk ook. Toch vroeg hij nog aan het slot van het verhoor: 'Is er ook onderzoek gedaan naar dioxine'. 'Nee, want dat staat niet op de lijst', was het antwoord. Van den Doel wist dat natuurlijk.

's Avonds in het programma Netwerk kwam een van de journalisten aan het woord voor wie al lang vaststaat dat er sprake is van een complot rond de Bijlmerramp. Die zei dat de vraag van Van den Doel naar de aanwezigheid van dioxine veelbetekenend was. Dat zou vast een nieuwe onthulling worden. En opnieuw was de slachtoffers en hulpverleners de stuipen op het lijf gejaagd.

Van tweeën een: of Van den Doel heeft aanwijzingen dat er bij de ramp dioxine is vrijgekomen. In dat geval had daar onmiddellijk zo veel mogelijk helderheid over moeten worden verschaft. Of het was zo maar een vraag om interessant te doen. In beide gevallen deugt het niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden