ReportageStrijd tegen junkfood in Mexico

Obesitas in Mexico verergert de coronasterfte. In een koppige deelstaat mogen de kinderen geen cola meer

Mexico staat hoog op de internationale obesitaslijst en dat merkt het in de corona­pandemie. De koppige deelstaat Oaxaca verbood de verkoop van junkfood aan minderjarigen. Al is daar op straat nog niet veel van te merken. 

De kermis op het centrale plein in Oaxaca biedt nog veel kraampjes met snacks en snoepgoed. Beeld Alejandro Cegarra

Over één ding zijn de hoofdepidemioloog van Mexico en de voorzitter van de mkb-vereniging van de Mexicaanse deelstaat Oaxaca het eens: Coca-Cola is vergif. Epidemioloog Hugo López-Gatell zei het halverwege juli tijdens een van zijn dagelijkse corona-persconferenties: ‘Coca-Cola is vergif in een flesje.’ Begin oktober in het koele gebouw van zijn lokale werkgeversvereniging zegt ondernemersvoorman Salvador López López bijna hetzelfde: ‘Het is een drug die schade toebrengt.’

Je zou vermoeden dat Salvador López López blij is met het verbod op de verkoop van ongezonde snacks en frisdrank aan kinderen, dat sinds een maand geldt in Oaxaca. Maar de man López López (62) die zijn kinderen en kleinkinderen het liefst Coca-Cola zou verbieden, is niet de werkgeversvoorman López López. Als voorzitter van mkb-vereniging Canacope spreekt hij over ‘onderwijs’ en ‘bewustwording’ in plaats van verboden.

In zijn kantoor in het centrum van Oaxaca, hoofdstad van de gelijknamige deelstaat, herinneren de portretten van zijn voorgangers – mannen, veelal met snorren – hem aan de verantwoordelijkheid van zijn functie. Zo weet hij: ‘58 duizend kleine ondernemers in Oaxaca zijn voor 60 procent van hun inkomsten afhankelijk van de verkoop van koekjes, snoep, snacks en frisdrank.’ Het is zodoende zijn taak om te proberen de scherpe randjes van de nieuwe wet te vijlen. Hij hoopt op een welwillend oor van de gouverneur, degene die de wet moet uitvoeren.

Mexicanen noemen het ‘comida chatarra’, junkfood, snaaigoed, ongezonde rommel. Hoe het ook heet, het is een probleem dat gevaarlijke vormen aanneemt. Eenderde van de Mexicaanse bevolking lijdt aan obesitas. Binnen de Oeso-landen staat Mexico op de tweede plaats, na de VS. De enorme consumptie van junkfood bedreigt de gezondheid van miljoenen. Maar het verbieden van de verkoop ervan bedreigt de portemonnee van miljoenen.

‘Motor van de epidemie’

Dit dilemma houdt het land extra in zijn greep nu door de coronapandemie de Mexicanen hardhandig worden geconfronteerd met hun ongezonde dieet. Covid-19 is vooral dodelijk voor mensen die reeds kampen met kwalen – zoals obesitas, diabetes en hoge bloeddruk, de meest voorkomende aandoeningen in Mexico. Officieel stierven ruim 80 duizend Mexicanen aan covid-19, in werkelijkheid is dat aantal waarschijnlijk twee keer zo hoog.

Die hoge coronasterfte in een land met bovendien een gemiddeld jongere populatie dan Europa is niet los te zien van de massaproductie en -consumptie van ‘ultra-bewerkt voedsel’, stelde overheidsepidemioloog López-Gatell avond na avond tijdens zijn corona-updates. Mexico worstelde al met een paar hardnekkige epidemieën voordat corona zich aandiende, zo zei hij. ‘In normale tijden is de helft van de doden al toe te schrijven aan de consumptie van te veel suiker, zout en vet. Nu is onze slechte voeding de motor van de covid-epidemie in Mexico.’

Noé Santos in zijn winkel. 'Als vader ben ik voor de wet, als ondernemer tegen. De pandemie heeft onze verkopen hard geraakt.'Beeld Alejandro Cegarra

López-Gatell was het dan ook roerend eens met het lokale parlement van Oaxaca toen dat in augustus stemde voor een verbod op de verkoop van snacks en frisdrank aan minderjarigen. Begin september werd de wet van kracht. Deelstaat Tabasco voerde eenzelfde verbod in. Zeventien andere deelstaten overwogen het voorbeeld te volgen. Het initiatief werd tot in het buitenland geroemd.

Een maand later is het in Oaxaca-Stad zoeken naar enig spoor van de nieuwe regel. In het centrum torst een jongen van een jaar of 12 een plateau om zijn nek gevuld met sigaretten, snoep en kauwgom – kinderarbeid is op papier ook verboden in Oaxaca. In de centrale markt zijn de schappen van de snoepwinkel tot aan het plafond gevuld met zoetigheid. Medewerkers reageren nors op vragen over de nieuwe wet, die een bedreiging vormt voor hun omzet: ‘De baas is er niet. Kom een andere keer maar terug.’

Kermis

Op het centrale plein, het Zócalo, is midden in de coronapandemie een kermis verrezen, inclusief kraampjes met vette snacks, snoepgoed, suikerspinnen en ijsjes. Twee jongens draaien de laatste moertjes aan van de Jupiter Star, een stalen gevaarte dat over de kop en om zijn as kan draaien. Schoonzussen Ana Mendez en Lorena Reyes eten taco’s met hun dochters Brittany (12) en Ana (14). Ze geven hun kinderen fruit en groente, zeggen ze, ook al houden de pubers meer van junkfood. ‘Pizza’s en hamburgers’, verzucht Reyes.

Diana en Diego Monje, de ouders van Mateo (5), letten eveneens op het eten van hun kind. ‘Groente’ is zijn lievelingseten, zegt de jongen. Hij eet liever hotdogs, zegt zijn vader. Ook Mexicaanse ouders geven niet graag toe dat hun kinderen te veel cola drinken: gezinnen met dikkere kinderen zijn niet gediend van de journalistieke aandacht. Kruidenier Noé Santos (35) tekende een petitie tegen de wet. ‘Als vader ben ik voor, als ondernemer tegen. De pandemie heeft onze verkopen hard geraakt. Nu komt deze wet er nog bovenop.’

Oaxaca is een koppig stukje Mexico dat erom bekend staat niet in de pas te lopen met het federale beleid uit de hoofdstad. Onder de jurken en overhemden met handgeborduurde bloemen gaan trotse mensen schuil, types die hun auto’s en vrachtwagens overdwars op de weg parkeren om sociale rechten en hogere lonen af te dwingen. Eén zo’n koppige Oaxaquense is parlementariër Magaly López Domínguez (40), sinds 2018 lid van het deelstaat-congres. Zij besteedde twee van de drie jaren van haar termijn aan de wet ‘anti-chatarra’.

Deelstaatparlementariër Magaly López Domínguez, die zich inzette voor de anti-junkfoodwet, voor een portret van president López Obrador, die de wet niet steunt.Beeld Alejandro Cegarra

Mensenrecht

Ze heeft niks tegen ondernemers, zegt ze, maar de wet is pure noodzaak. ‘We hebben het hoogste percentage obesitas onder kinderen in de wereld.’ In geen enkel land wordt zo ongezond gegeten als in Mexico, stelt ze. Een mensenrecht is in het geding, vindt de parlementariër: dat van kinderen om gezonde voeding te krijgen. Een gebrek aan kennis speelt een rol, zegt ze, maar het probleem ligt ook gewoon in plastic verpakkingen in de winkel.

Mexico’s steden en dorpen zijn gevuld met kleine kioskjes die vrijwel uitsluitend weinig voedzame snacks verkopen. De koekjes, cakejes, chocolaatjes, snoepjes, lolly’s, chips, cola, fanta en limonade komen in handzame kleine porties tegen een zacht prijsje. Een cola is even goedkoop als een flesje water. López Domínguez: ‘Op elke straathoek zit een winkel van Oxxo. Je vindt er niet één stuk fruit.’ De keten Oxxo heeft met bijna 20 duizend filialen het tankstationwinkelconcept tot landelijk succes verheven.

Haar wet maakt het op papier ietsje moeilijker voor kinderen om ongezond te eten. In theorie mogen alleen volwassenen het junkfood nog kopen. Meer nog dan een verbod is de wet dan ook een poging om door te dringen tot ouders, zegt López Domínguez. ‘Het is een eerste stap, het begin van een cultuurverandering.’

Aan de muur van haar kantoor hangt een levensgroot schilderij van de man die het niet eens is met haar wet: president Andrés Manuel López Obrador. ‘We moeten bewustzijn creëren in plaats van zaken verbieden’, zei de president eind september. Hij heeft andere belangen dan zijn lokale partijgenoot. López Obrador won de verkiezingen in 2018 dankzij de stem van miljoenen Mexicanen uit de onderklasse, mensen die onder andere leven van de verkoop van junkfood.

Magaly López Domínquez ontwijkt eerst de vraag en geeft in tweede instantie zuchtend toe: de president heeft haar strijd voor een gezonder Mexico er niet makkelijker op gemaakt. Andere staten die eenzelfde wet overwogen, krabben zich nu nogmaals achter de oren. Veranderingen gaan in Mexico nooit snel, zegt ze. Toch lukte het haar om in een van de armste staten een kleine overwinning te boeken op de almacht van het junkfood. ‘Ik bewonder de president, ik respecteer hem. Maar dit is Oaxaca. Wij nemen geen stap terug.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden