Obama's aanval op de pers

Geen president vóór hem perkte de persvrijheid zo in als Obama. Journalisten worden afgeluisterd en geïntimideerd. En keren zich nu tegen hem. Door

Jay Carney leek zijn vingers onmogelijk te kunnen branden toen hij kort geleden deze zin uitsprak in een zaal vol verslaggevers: 'Ik zeg je dat de president een bevlogen beschermheer is van het Eerste Amendement.'


De woordvoerder van het Witte Huis weet immers al te goed dat de man namens wie hij spreekt, Barack Obama, grondrecht doceerde in Chicago voordat hij de politiek inging. En zowel van Amerikaanse rechtsgeleerden als van presidenten mag worden verwacht dat zij de vrijheid van meningsuiting begrijpen en beschermen. In het Eerste Amendement bij de Grondwet uit 1789 staat de vrije expressie centraal; sindsdien heeft het Hooggerechtshof vaak bevestigd dat die vrijheid geldt als absolute voorwaarde voor de andere individuele vrijheden.


Maar Carney kreeg hoongelach en verontwaardiging over zich heen. 'Wie proberen ze voor de gek te houden?' Zo viel de collectieve reactie in de perszaal van het Witte Huis samen te vatten.


Bij het begin van Obama's tweede regeertermijn is er iets veranderd in zijn verhouding met de media. Tot voor kort was die relatie - met de meeste althans - innig. Dit voorjaar blijkt dat reporters en commentatoren genoeg hebben van de aanvallen. Want zo omschrijven rechtse, linkse en onafhankelijke scribenten de manier waarop de regering-Obama de speelruimte inperkt van de media die zijn macht controleren: aanvallen.


Onder Obama treedt het ministerie van Justitie hard op tegen kritische berichtgeving en klokkenluiders. Met de nationale veiligheid als argument verliest de vrije nieuwsgaring terrein. Onderzoeksprojecten die het Witte Huis en de FBI niet bevallen, worden in de kiem gesmoord. Meer dan onder Republikeinse voorgangers hanteert de staat zware wapens: het afluisteren en intimideren van onafhankelijke media.


Misdadig

'Als de regering journalisten bespioneert en ze beschuldigt van misdadig optreden omdat ze vragen stellen', schreef de invloedrijke politieke columnist Dana Milbank van The Washington Post deze week, 'wat kunnen we dan nog meer verwachten van dit gezelschap?' Niet veel goeds, vreest Milbank, tot voor kort een betrouwbare steunpilaar van Team Obama.


Hij doelde op het schandaal rond belastingdienst IRS, die ervan wordt beschuldigd aanhangers van de rechtse Tea Party strenger te hebben gecontroleerd dan anderen. En op de controverse rond de warrige informatieverschaffing na de terreuraanval in de Libische stad Bengazi tijdens de verkiezingscampagne vorig jaar. Zelfs als dat geen 'echte schandalen' blijken te zijn, redeneerde Milbank, dan nog heeft de regering-Obama een probleem als ze de vrije media aan banden tracht te leggen. Ze is dan niet langer geloofwaardig.


De meest recente zaak, tegen Fox News-reporter James Rosen, is het meest brisante voorbeeld van de aanpak onder minister van Justitie Eric Holder. Rosen geldt als een gerespecteerde verslaggever in Washington. Met hulp van een anonieme bron bij Buitenlandse Zaken wist hij in 2009 te berichten dat er een nieuwe leider zou komen in Noord-Korea, en dat er vrees bestond over nieuwe atoomwapentests door de Noord-Koreanenen.


Na een geheim onderzoek werd de bron (ambtenaar Stephen Jin-Woo Kim) aangeklaagd. Dat was volgens vrijwel alle kenners al een buitenproportionele reactie.


Verrassend was ze niet, aangezien de regering-Obama harder optreedt tegen lekken van geheime informatie dan alle eerdere presidenten bij elkaar opgeteld. Dat is inclusief Ronald Reagan (denk aan het Iran-contra-schandaal), inculsief Nixon (Watergate) en George W. Bush. Voor in het achterhoofd: Obama was de man die in 2009 'de meest transparante' regering ooit beloofde.


Samenzwering

Maar dat was niet alles. Naast de onbevoegd pratende buitenlandanalist Kim werd ook Rosen verdacht gemaakt. Volgens een FBI-agent was hij als ontvanger van de informatie 'waarschijnlijk' medeschuldig aan een samenzwering en 'het hulp verlenen bij een misdrijf'. Wie het gerechtelijk document leest waarmee justitie zich toegang verschafte tot de mails van Rosen ziet dat zijn vermeende duistere activiteiten niets anders zijn dat het gewone contact met een bron, zoals alle journalisten dat wereldwijd dag in dag uit hebben.


De vergrijpen waarvan hij wordt beticht zijn ernstig binnen het strafrecht. Niet alleen de top van het Obama-vijandige Fox News was geschokt, ook alle concurrerende media, toen het nieuws over de aanval op Rosen maandag bekend werd.


Dat dit uitgerekend Fox treft, kan ook nog de indruk wekken van een ordinaire wraakactie. Anders dan veel Amerikaanse media heeft Fox News vanaf het begin kritisch, vaak negatief over Obama bericht. Als ongebruikelijke vergelding hebben president Obama en zijn raadgevers Fox vanaf dag 1 als minderwaardig behandeld, niet als serieus nieuwsmedium. Was het toeval dat nu net James Rosen, zijn bronnen en zelfs zijn ouders stiekem werden gevolgd?


Binnen de wet is dat overheidsoptreden toegestaan. Maar 'legaal' is niet gelijk aan 'moreel verdedigbaar'. De aantijgingen, de dreigende vervolging en gevangenissstraf werken als een afschrikwekkend middel op bron en journalist, die zich minder vrij voelen.


Dat effect raakt ook de Associated Press (AP). Deze internationale nieuwsdienst, waarvan bijvoorbeeld de Volkskrant gebruik maakt, werd kort geleden eveneens doelwit van een geheime operatie door Justitie. AP berichtte over een geheim aanvalsplan van de terreurgroep Al Qaida in Jemen.


Prompt dook Justitie in stilte op de persdienst, door maandenlang stiekem informatie te vergaren over de telefoons en emails van tientallen redacteuren. Dat heet een fishing expidition: een zo groot mogelijk net uitwerpen, in de hoop dat je iets vangt. De top van de AP werd niet eens geïnformeerd of om weerwoord gevraagd.


De spanning tussen veiligheid en nieuwsgaring is zo oud als de Amerikaanse republiek. Tientallen reporters zijn de cel in gegaan omdat ze hun bronnen wilden beschermen. De schandalen rond de Pentagon Papers (onder president Lyndon Johnson), Watergate en de wantoestanden in de Iraakse gevangenis Abu Ghraib (George W. Bush) waren niet naar buiten gekomen zonder dat journalisten hun vrijheid riskeerden.


Maar doorgaans regeert een gentleman's agreement: een stille overeenstemming tussen pers en politiek-Washington om de belangen van de controlerende media als 'vierde macht' in evenwicht te houden met het staatsbelang. Soms lijkt het wel alsof Obama de president is die op dit terrein het meest is beïnvloed door de aanslagen van 11 september 2001. Onder hem ligt de nadruk bijna altijd op nationale veiligheid.


Harde aanpak

De harde aanpak van WikiLeaks was daar een ander voorbeeld van. Washington maakt zich sterk om Julian Assange, de aanvoerder , naar de VS te krijgen om hem te berechten. Nu is een verschil tussen WikiLeaks en de recente conflicten dat Wikileaks zo veel mogelijk staatsgeheimen stal. Niet om er kritisch over te berichten, maar om ze integraal op het internet te dumpen. Voor die aanpak bestaat aanzienlijk minder begrip in de VS, zeker wanneer mensenlevens in Afghanistan op het spel staan.


'Dat is niet aan journalisten', zegt een voormalige federale aanklaagster, die niet met haar naam in de krant wil - om voor de hand liggende redenen. Het stempel 'Classified', geheim, bestaat niet voor niets, zegt de vrouw die in New York terreurplannen wist te verijdelen in samenwerking met de FBI. Dat redden van levens was mogelijk doordat onderzoek ook echt geheim bleef. 'Als de media gevoelige informatie onthullen, spelen ze voor alwetende rechter', zegt zij. Volgens de oud-aanklaagster gaat het alleen maar om verkochte kranten, muisklikken en kijcijfers. Zij concludeert: 'De veiligheid is belangrijk.'


Maar ook in de Wikileaks-zaak: kijk naar de properties. Ex-militair Bradley Manning zit nu precies drie jaar vast, omdat hij staatsgeheimen stal en verspreidde, zonder dat ook maar een inhoudelijke behandeling van de aanklacht heeft plaatsgevonden - begin volgende maand moet eindelijk zijn proces beginnen.


Dedain

Als bekende rechtsgeleerde heeft James Goodale The New York Times in geruchtmakende zaken tegenover de overheid verdedigd. Deze week uitte hij in diezelfde krant steun voor AP en Fox News. Daarbij klonk een opvallend dedain voor Obama. De president zal Nixon 'zeker passeren als de slechtse president ooit waar het gaat om nationale veiligheid versus persvrijheid', aldus Goodale.


Er komt een internationale dimensie bij kijken, waar de VS niet blij mee kunnen zijn. Dictators en autocraten in Noord-Korea, Iran en de moslimwereld zien hoe Obama de media aanpakt. De boodschap, die zij volgens Sheila Coronel van de Columbia University Journalism School in New York oppikken: 'Als de VS hun journalisten kunnen bespioneren, waarom wij dan niet?'


Obama liet zich donderdagavond eindelijk uit over de kwestie. 'Ik vind het verontrustend dat onderzoek naar lekken een afschrikwekkend effect kan hebben op de onderzoeksjournalistiek die de overheid in de gaten houdt', zei de president. 'Journalisten moeten geen juridisich risico lopen omdat ze hun werk doen.' Zoals wel vaker klonk Obama verwarrend genoeg als een buitenstaander. Alsof hij niet zelf de federale overheid in het machtigste land ter wereld aanvoert, maar slechts het optreden van die overheid recenseert.


Nu Obama, althans in zijn verklaring, zijn respect voor het Eerste Amendement lijkt te hebben hervonden, heeft columnist Dana Milbank een verzoek: 'Misschien wil hij ook de FBI er aan helpen herinneren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden