Interview

'Obama in het Rijks had het effect van een vliegwiel'

Met stijgende bezoekersaantallen en inkomsten was 2014 voor grote musea een topjaar. Maar kleine musea betaalden de prijs voor de gemeentelijke bezuinigingen.

Het Nationaal Militair Museum op de voormalige vliegbasis Soesterberg trekt na de opening veel bezoekersBeeld Peter Hilz

Met 2,7 miljoen extra bezoekers was 2014 een extreem goed jaar voor de Nederlandse musea. Door de gemeentelijke bezuinigingen was het ook een extreem slecht jaar, vooral voor de kleine musea. Die zagen hun subsidie soms met 70 procent dalen. Toine Berbers, directeur van de Museumvereniging, geeft toelichting op het rapport Museumcijfers 2014.

Beeld Joost van den Broek

Proficiat: 2,7 miljoen extra museumbezoekers op een totaal van 25,9 miljoen in 2014. Gingen die weer allemaal naar het Museumplein in Amsterdam?

'Nee, al werkte de opening van het Rijksmuseum in 2013 nog wel door: van die 2,7 miljoen extra bezoekers gingen er, even op mijn manchet uitgerekend, 800 duizend meer naar het Rijks dan het jaar ervoor. Maar ook het heropende Mauritshuis trok veel bezoekers: 600 duizend. En het nieuwe Nationaal Militair Museum deed het goed. De tentoonstelling van Marlene Dumas in het Stedelijk Museum in Amsterdam: met 200 duizend bezoekers ook een klapper. De rest van de stijging kun je op het conto schrijven van regionale musea die na een grondige verbouwing of nieuwbouw heropenden: De Fundatie in Zwolle, het Fries Museum in Leeuwarden, Het Museumkwartier in Den Bosch.'

Dus noodlijdende regionale musea adviseert u nieuwbouw?

'Als ze de middelen hebben, en een goed plan. Maar dan is de vraag natuurlijk of je die hoge bezoekcijfers op langere termijn kunt vasthouden.'

(Tekst gaat verder onder grafiek)

Zijn er, behalve heropeningen, nog oorzaken voor de groeiende belangstelling voor musea?

'Met die geweldige publiciteit die het Rijksmuseum heeft gehad, en Obama die voor De Nachtwacht stond, is er een vliegwiel in werking getreden waar andere musea van profiteren. Maar het is ook beleid dat zijn vruchten begint af te werpen. Sinds de jaren negentig worden musea al aangespoord om meer te doen aan marketing en publieksbereik. Je kunt zeggen: dat is gelukt.'

The winner takes it all, blijkt uit de cijfers: grote musea zagen de bezoekersaantallen en de eigen inkomsten stijgen, in veel gevallen zelfs de subsidie - tegen de trend in. Het enige wat moeilijk blijft, is het vinden van sponsorgeld. Die inkomsten blijven steken op een schamele 5 procent.

'Sponsoring is in toenemende mate een moeilijk verhaal. Ik hoorde laatst dat het Fries Museum grote moeite heeft met het vinden van een sponsor voor zijn tentoonstelling over de kunstenaar Lawrence Alma-Tadema. Dat moet zijn klapper van 2016 worden. Van het Kröller-Müller, ook niet het minste museum, krijg ik vergelijkbare signalen.'

Naast stijgende bezoekersaantallen was 2014 ook het jaar van de gemeentelijke bezuinigingen. De kleine musea zijn de grootste verliezers: Jan Cunen in Oss, Museum Van Bommelvan Dam in Venlo, het Stedelijk Museum in Schiedam.

'Dat zijn de gemeentelijke musea die problemen hebben gekregen met hun draagvlak, ja. Die een tentoonstellingsprogramma hebben met een nationale ambitie, gestoeld op hedendaagse kunst. Die komen in de problemen als ze niet kijken naar wat hun publiek wil, of niet goed communiceren met de lokale politici, die ook andere noden in een stad zien.

'Maar die kleine musea, dat zijn óók de kleine lokale geschiedenismusea, met een directeur in deeltijd en misschien nog een halve conservator en verder heel veel vrijwilligers. Als die tot soms 70 procent minder gemeentesubsidie krijgen, kun je nieuwe bezoekers trekken wat je wilt en snijden in de kosten of een sponsor vinden, maar daar redden ze het toch niet mee.'

(Tekst gaat verder onder grafiek)

Kunnen de toegangsprijzen nog omhoog?

'Ik vind ze al behoorlijk hoog. We doen er onderzoek naar, maar in de prijzen zit niet veel ruimte meer.'

Dus als er al in de kosten is gesneden, als de toegangsprijzen niet kunnen stijgen en de gemeenten doorgaan met bezuinigen...

'...dan ziet het er treurig uit voor de musea aan de onderkant.'

Wat adviseert u hen?

'Het enige wat ik kan zeggen is: vind jezelf opnieuw uit. Museum IJsselstein werd vier jaar geleden met sluiting bedreigd, maar werkt nu samen met veertig lokale bedrijven, ze hebben de focus gelegd op de geschiedenis van IJsselstein, er zijn satellietlocaties waar de collectie kan worden getoond, tachtig vrijwilligers hebben zich aan het museum verbonden. En het loont: ze hebben net de MKB-prijs voor het Slimste Bedrijf 2015 gewonnen.'

Directeur Scheepvaartmuseum weg na conflict

Directeur Pauline Krikke vertrekt als directeur van het Scheepvaartmuseum. Het Eerste Kamerlid voor de VVD, oud-burgemeester van Arnhem, begon ruim een jaar geleden bij het nautische historische museum in Amsterdam. Over de reden van vertrek doen beide partijen geen uitspraken. Volgens ingewijden is er onvrede over haar functioneren bij het personeel en een conflict met de raad van toezicht. Het Scheepvaartmuseum heropende na een ingrijpende verbouwing in 2011. Het museum trok korte tijd veel bezoekers, maar vooral na de heropening van het Rijksmuseum in 2013 vielen de aantallen tegen. In dat jaar viel tijdens een feest in het museum een dodelijk slachtoffer door een schietpartij. Daarna werd de commerciële verhuur beperkt, een forse financiële tegenvaller. Krikke zou zich niet populair hebben gemaakt bij het personeel en managementteam. Gerept wordt van een angstcultuur, gebrek aan visie, slecht management en dictatoriaal optreden. Maar ook stond de directeur onder druk om de kosten te beperken en de inkomsten op te krikken.

Aanvullingen en verbeteringen: in een eerdere versie van dit artikel stond dat Pauline Krikke oud-burgemeester is van Amersfoort.

Museum Schiedam gered, directeur vertrekt

Het noodlijdende Stedelijk Museum Schiedam gaat zich meer lokaal profileren en wordt publieksvriendelijker. Dat staat in het reddingsplan dat dinsdag is goedgekeurd door het College van Burgemeester en Wethouders. Het museum bleek eind vorig jaar technisch failliet. Ondanks een subsidie van 2,2 miljoen euro per jaar was een noodlening van 450 duizend euro van de gemeente nodig om de huur en personeelskosten te kunnen betalen. Toen werd ook al duidelijk dat de instelling tot en met 2020 meer dan een miljoen euro extra nodig zou hebben om weer financieel gezond te worden. Vorig jaar trok het museum 68 duizend bezoekers, waarvan slechts 23.500 personen toegang hadden betaald. Dit ondanks landelijk ambities als museum voor moderne kunst van na 1945. In het 'Actieplan' staat dat je in Schiedam de 'beeldende kunst van vandaag' kunt beleven, maar ook 'de verhalen van Schiedam'.

Directeur Diana Wind, die het museum sinds 1995 leidt, vertrekt binnenkort. Gezocht wordt nu naar een directeur die past 'bij het geactualiseerde profiel'.

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden