Obama ditmaal in Berlijn geen baken van hoop meer

Een halve eeuw scheidt Barack Obama vandaag van zijn voorganger John F. Kennedy, die de Berlijnse bevolking tot euforie wist op te zwepen met zijn fameuze 'Ich bin ein Berliner'. De afstand tot Obama's eerste bezoek aan de Duitse hoofdstad is slechts vijf jaar, maar voelt net zo groot.

AMSTERDAM - In 2008 wist Obama een zelfde soort euforie op te wekken als Kennedy in 1963. Liefst 200 duizend Duitsers en andere Europeanen waren afgekomen op zijn optreden. Veel Europeanen vestigden destijds hun hoop op de Democratische presidentskandidaat, die vooral de brenger was van hoop. Niet alleen zou Obama afrekenen met zijn in Europa verafschuwde voorganger George W. Bush, hij zou ook helpen 'een betere wereld' tot stand te brengen - een ambitie waar de enthousiaste, toen nog niet grijze Barack Obama ronduit voor uitkwam. Als 'medeburger van de wereld' sprak hij begeesterd over de 'droom van de vrijheid'.

Vijf jaar later wordt hem vooral in Duitsland juist het tegendeel verweten: een aanslag op de vrijheid. Onder Obama's verantwoordelijkheid - zo leerde onlangs de Snowden-affaire - blijkt Amerika een omvangrijk systeem voor het monitoren van internet- en telefoonverkeer te hebben opgebouwd. Een systeem dat zich uitstrekt tot en met Europese landen, iets wat voor het privacygevoelige Duitsland moeilijk te verteren valt.

Obama is de 'chef van het grootste en meest totale controlesysteem' ter wereld, zo haalde de linkse commentator Jakob Augstein in Der Spiegel uit naar de president. Die zinspeling op de VS als een totalitair systeem mag dan veel Duitsers te ver gaan, bondskanselier Angela Merkel heeft wel begrepen dat zij de afluisterpraktijken vandaag met Obama onder vier ogen moet bespreken. Voorafgaand is een indringende vragenlijst bij de Amerikaanse ambassade in Berlijn gedeponeerd.

Het schandaal tekent Obama's onvermogen om tussen hem en zijn voorganger Bush de grote afstand te scheppen die hij in 2008 de wereld dacht te kunnen voorhouden. De afluisterpraktijken van zijn inlichtingendienst NSA vloeien direct voort uit de 'war on terror' van Bush en diens Patriot Act. Die wet - die de privacy van Amerikaanse burgers inperkt, teneinde terroristen te kunnen opsporen - geldt nog altijd. En het bespioneren van de eigen bevolking is door de opmars van sociale media eerder toe- dan afgenomen.

Al even kritisch staat de Duitse publieke opinie tegenover het Amerikaanse onvermogen een einde te maken aan die andere erfenis van het tijdperk-Bush, het gevangenkamp op de Amerikaanse militaire basis Guantánamo Bay op Cuba. Voeg daarbij de volkenrechtelijk omstreden dronepraktijken waarmee Washington terroristen (en onschuldige burgers) om het leven pleegt te brengen en duidelijk mag zijn dat Obama in Duitse ogen op het vlak van de mensenrechten een onvoldoende scoort. En dat telt in Duitsland, bij zowel links als rechts, vanwege het eigen verleden zwaarder dan in de meeste andere Europese landen.

De liefde voor Obama bekoelde ook omdat diens belangstelling voor Europa gering bleek. De opkomst van Azië, China voorop, kleurde in de afgelopen jaren zijn defensiestrategie. Daardoor raakte Europa buiten beeld - het symbool van samenwerking, de Navo, wordt in toenemende mate als een kostenpost ervaren. Op economisch vlak stelde de eurozone in de afgelopen jaren het Amerikaanse geduld op de proef door de crisis van de eigen munt maar niet de baas te worden.

Als nog immer begaafd redenaar zal Obama vandaag langs die geopolitieke realiteiten laveren en 'de diepe en langdurige Duits-Amerikaanse vriendschap' onderstrepen. Ook de boodschap van vrijheid en hoop zal niet ontbreken. Maar terwijl die vijf jaar geleden nog een mensenmassa in vervoering bracht, valt vandaag niet meer dan een beleefd applaus te verwachten. Dat is dan niet afkomstig van het volk, maar van vierduizend genodigden. Dat verschil met toen symboliseert de Europese ontnuchtering.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden