Obama, de atypische president die werd binnengehaald als een profeet

Als over een week de Democraten de Congresverkiezingen verliezen, wordt het leven van president Obama nog moeilijker dan het al is. Arie Elshout onderzoekt waarom zo veel Amerikanen die in hem geloofden, het nu wel met hem geloven.

Arie Elshout
President Barack Obama in het Witte Huis. Beeld Pete Souza / Witte Huis
President Barack Obama in het Witte Huis.Beeld Pete Souza / Witte Huis

Ronald Reagan leerde als zoon van een alcoholische vader verhalen te vertellen die deels verzonnen waren maar altijd goed afliepen, met hemzelf als held en redder.

Barack Obama werd als zoon van een afwezige vader door zijn opa meegenomen naar bars en leerde daar van hem hoe je met een beetje opscheppen indruk kon maken op anderen.

'Mensen willen geloven. Ronald Reagan was in staat mensen te doen geloven', staat in een nieuw boek over de acteur die president werd en het land nieuw zelfvertrouwen inblies. Obama deelt die gave met zijn illustere voorganger, aan wie hij zich graag spiegelt. Alleen: wat als de mensen stoppen met naar je te luisteren?

Verkeerde weg

Het is de Obama Blues die heeft toegeslagen in Amerika. Meer dan de helft van de bevolking vindt dat de president het niet goed doet. Tweederde meent dat het land op de verkeerde weg is, blijkt uit het gemiddelde dat RealClearPolitics geeft van alle peilingen. De gelovigen zijn sceptici geworden en hun stemming is ronduit sikkeneurig, precies een week voor de tussentijdse Congresverkiezingen van 4 november.

De uitslag kan bepalend zijn voor het slotakkoord dat Obama hoopt te geven aan zijn presidentschap. Als zijn Democraten na het Huis van Afgevaardigden ook de Senaat verliezen aan de Republikeinen, wordt het leven nog moeilijker voor de president dan het al was. Het eind van zijn presidentschap zou dan het spiegelbeeld worden van het begin: waar hij de eerste twee jaar de controle had over beide huizen van het Congres, krijgt hij de laatste twee jaar te maken met een situatie waarin Huis en Senaat worden beheerst door de Republikeinen.

Scott Brown, kandidaat voor de Senaat namens de republikeinen. Beeld reuters
Scott Brown, kandidaat voor de Senaat namens de republikeinen.Beeld reuters

Grijze haren

Er staat dus veel op het spel voor Obama. Maar los van winst of verlies, wel of niet het behoud van de Senaat, is nu al duidelijk dat hij zich niet alleen in tijd steeds verder verwijdert van het wonderjaar 2008. Zijn haar is grijzer geworden maar ook zijn imago. Het presidentschap is één lange reality check gebleken.

Als kandidaat hield hij de kiezers een droom voor van een Amerika dat niet meer verdeeld was in rode en blauwe staten, in Republikeinen en Democraten. Afgelopen januari gaf hij in een interview in The New Yorker toe dat die woorden voortkwamen uit een romantische fantasie. Ze waren vooral aspirational geweest, bedoeld om te inspireren.

Onbedoeld gaf Obama hiermee een verhaallijn aan die door zijn critici dit jaar steeds verder werd uitgesponnen. Wat is er echt en onecht aan deze president? Politico kwam begin juni met het nieuws dat hij volgens een medewerker na een urenlang diner in Italië met 'interessante Italianen' zou hebben verzucht: 'Gisteravond sprak ik over het leven en kunst, grote belangwekkende zaken, en nu zijn we terug bij de minuscule dingen van de politiek.' Voor Peggy Noonan van The Wall Street Journal was dit reden hem aan zijn arbeidscontract te herinneren: 'Minuscuul? Politiek is zijn baan.'

Kritiek

Het waren de openingssalvo's in een barrage aan kritiek, ook in kranten als de Financial Times en The New York Times. Er wordt het beeld geschetst van een president die graag heel veel uitbesteedt: de uitleg van zijn zorgwet aan Bill Clinton, Irak aan vicepresident Joe Biden, het Congres aan stafchef Rahm Emanuel, en toen die laatste vertrok was er helemaal niemand meer die de rol vervulde. Ondertussen bracht Obama meer tijd door op de golfbaan en op geldinzamelingsbijeenkomsten dan zijn voorganger George W. Bush. Columniste Maureen Dowd verweet hem alleen maar geïnteresseerd te zijn in het winnen van verkiezingen. 'Bijna al het andere vindt hij te veel moeite.'

Het doorslaggevend bewijs werd volgens de critici geleverd meteen na de onthoofding van James Foley. Hij had de geschokte natie nog niet toegesproken of hij tufte op zijn vakantieadres al weer ontspannen rond in een golfkarretje. Toen hij zich later ook nog liet ontvallen 'nog geen strategie' te hebben voor de bestrijding van IS, werd 'onthecht' het favoriete woord om zijn gedrag tijdens de crisiszomer te typeren.

President Obama op de golfbaan in Massachusetts. Beeld ap
President Obama op de golfbaan in Massachusetts.Beeld ap

Strijdplan

Inmiddels heeft Obama een strijdplan ontwikkeld voor IS en bijt hij van zich af. 'Oh, wat een schande is het', spotte hij, 'om een fletse, bedeesde en professorale president te hebben die er in zijn buitenlandse politiek alleen maar op uit is geen domme dingen te doen.' Hij ziet zichzelf als een bedachtzame president die alleen maar voorzichtig wil handelen in razend ingewikkelde kwesties als IS en Oekraïne. Hij heeft daar een punt, maar hij kan niet wegpoetsen dat hij zichzelf herhaaldelijk heeft tegengesproken en ambivalent overkwam.

Hij lijkt veel Amerikanen niet meer te kunnen overtuigen, hij kan ze niet meer doen geloven. Eerder lijkt sprake van het tegenovergestelde: ze geloven het wel met hem. Peilingen wijzen uit dat een meerderheid denkt dat het inzetten van Amerikaanse grondtroepen tegen IS uiteindelijk noodzakelijk zal zijn, ook al zegt Obama van niet.

Voorts wordt er gepikeerd gereageerd op zijn academische rationalisaties, bijvoorbeeld toen hij de dreiging van IS en Poetin relativeerde door te zeggen dat het geen vergelijk is met de Koude Oorlog.

'Wanneer je in je hoofd zit met het misselijkmakende beeld van een gemaskerde gek die een mes tegen de nek van een Amerikaan houdt die op zijn knieën zit in de woestijn, wanneer je leest over kruisigingen in de 21ste eeuw, wanneer je hoort over vrouwen die door jihadisten als seksslaven worden verkocht (..) is het laatste wat je wilt horen dat dit in het licht van de geschiedenis meevalt', schreef columnist Frank Bruni van The New York Times. 'De mensen zijn moe van complexiteit, ze dorsten naar helderheid', erkende zelfs David Axelrod, een Obama-vertrouweling.

De nervositeit over ebola heeft het vertrouwen in de president verder doen dalen. 'Voor het onwaarschijnlijke geval dat iemand met ebola onze kusten bereikt, hebben we onze maatregelen genomen zodat we voorbereid zijn', zei hij aanvankelijk. Het is een uitspraak die uitentreuren in herinnering wordt geroepen nu de ziekte toch voet aan de grond heeft gekregen en de instanties er niet klaar voor bleken.

President Obama omhelst verpleegster Nina Pham. Pham kreeg ebola toen ze Thomas Eric Duncan behandelde. Inmiddels is ze genezen verklaard. Beeld getty
President Obama omhelst verpleegster Nina Pham. Pham kreeg ebola toen ze Thomas Eric Duncan behandelde. Inmiddels is ze genezen verklaard.Beeld getty

Falend leiderschap

Ebola, IS, Poetin, de grenspolitie die de stroom kindmigranten niet aan kan, de veiligheidsdienst die de president slecht beschermt - het telt allemaal op tot een bewijs van falend leiderschap. Dat gevoel hebben veel Amerikanen. Een van de weinigen die de president nog verdedigen, is de econoom en Nobelprijswinnaar Paul Krugman. In Rolling Stone noemt hij het allemaal 'trash talk', komende van links, rechts en het midden. Ook Joe Klein van Time neemt het op voor Obama, onder meer door te wijzen op de historische zorgwet. Maar Kleins pleidooi eindigt geruisloos in een kritiek, wanneer hij zegt dat de president niet de overtuiging en de vechtlust heeft om het land door 'een periode van bijna Bijbelse plagen' te leiden.

Obama staat niet op de kieslijsten op 4 november. De verkiezingen gaan over afgevaardigden, senatoren en gouverneurs. Toch zullen de resultaten vooral worden geanalyseerd op de gevolgen voor het Witte Huis. In het zesde jaar na zijn historische verkiezing kijkt iedereen naar deze atypische president die werd binnengehaald als een profeet. Hij daalde de berg af om het volk te leiden, maar moest eigenlijk niets hebben van het establishment. Net als zijn vrouw Michelle had hij weinig fiducie in het vermogen van de politiek de problemen van mensen op te lossen. Dat hij niettemin het avontuur aanging kwam doordat hij, vertelde hij het land en zijn vrouw, er vast van overtuigd was dat hij het onmogelijke tot stand kon brengen.

Geloof

Hij had een enorm geloof in zichzelf en was niet bang voor grote woorden. Hij zou de toon veranderen in Washington en Amerika's gezag in de wereld herstellen. Daarmee zaaide hij ongemerkt de kiem van de ontnuchtering. 'Hij legde de lat heel hoog bij het begin van zijn politieke leven maar het proces blijkt veel taaier', zei in augustus een Democratische strateeg.

Obama erkent nu dat hij de verwachtingen niet kon waarmaken. 'De president van de Verenigde Staten kan onze maatschappij niet overmaken', zei hij tegen The New Yorker. Om eraan toe te voegen: 'En dat is een goede zaak.' Dat laatste leert dat hij nog steeds graag in hogere sferen verkeert, nog een beetje op zijn berg zit. Zijn openlijk beleden deemoed kan zijn neiging tot intellectuele arrogantie amper temperen. Want hij heeft nog niet ontdekt dat de macht van de president beperkt is of hij leest in één adem door weer iedereen de les over hoe goed dat wel niet is voor het land.

Obama's schuld

De Amerikaanse kiezers mogen 4 november indirect bepalen welke ruimte zij hem de laatste twee jaar nog gunnen. Even leek de economie aan te trekken. Ten minste nog één goed verhaal, maar helaas voor hem is dat ook al weer goeddeels verdampt. Democratische kandidaten voor de Senaat houden afstand tot hem. Een krantenkop: 'Waarom voert de first lady nauwelijks campagne? Haar achternaam is Obama'.

De Republikeinen bundelen dodelijke virussen, islamitische extremisten en Witte-Huisindringers tot een giftig pakketje, met een label waarop staat: allemaal Obama's schuld; het volk is niet veilig onder hem. Maar hij moet niet worden onderschat. Obama is een meester in het voeren van verkiezingscampagnes, al moet hij nu wel van heel ver komen.

Slag om Senaat

Twee jaar na de presidentsverkiezingen worden in de VS altijd de 'midterm elections' gehouden. Hierin kiezen de Amerikanen een heel nieuw Huis van Afgevaardigden en eenderde van de Senaat, die honderd zetels telt. Alle ogen zijn gericht op de 'Battle for the Senate'. De Republikeinen hopen de meerderheid te heroveren op de Democraten. Aangezien zij vrijwel zeker de grootste blijven in het Huis, zou dat betekenen dat zij de komende twee jaar de controle hebben over beide huizen van het Congres. Voor president Obama wordt het dan niet alleen nog moeilijker om wetgeving aangenomen te krijgen. Ook hebben sommige Republikeinen achter de schermen gezinspeeld op de mogelijkheid van een rollback. Dat wil zeggen dat zij willen proberen een deel van de onder Obama aangenomen wetten terug te draaien. Komende dinsdag worden ook in tientallen staten gouverneursverkiezingen gehouden.

1 In 2009, het eerste jaar van zijn presidentschap, geniet Obama nog veel vertrouwen.

2 November 2010: Obama en de Democraten lijden een zwaar verlies in de tussentijdse Congresverkiezingen.

3 Mei 2011: zijn populariteit stijgt weer na het doden van Osama bin Laden. Daarna valt hij opnieuw terug vanwege de economie die maar niet echt wil aantrekken.

4 In 2012, in de campagne voor zijn herverkiezing, herstelt hij zich. Hij wordt herkozen en piekt aan het eind van het verkiezingsjaar.

5 In 2013 valt hij weer terug, wegens opnieuw de economie en zijn onvermogen belangrijke wetten over immigratie en vuurwapenbeperking door het Congres te krijgen.

6 In het najaar bereikt zijn populariteit een dieptepunt doordat het computersysteem voor de nieuwe zorgwet niet goed werkt.

7 In 2014 blijft zijn populariteitsscore slecht door een opeenvolging van crises, zoals Oekraïne, IS en ebola, waarop hij volgens een meerderheid niet adequaat zou hebben gereageerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden