Obama-Chávez 1-0

Behalve president en talkshowpresentator is Hugo Chávez ook een onverdroten promotor van wat in de jaren zeventig van de vorige eeuw bij ons de ‘kritiese bibliotheek’ werd genoemd

Paul Brill

Behalve president en talkshowpresentator is Hugo Chávez ook een onverdroten promotor van wat in de jaren zeventig van de vorige eeuw bij ons de ‘kritiese bibliotheek’ werd genoemd.

Een paar jaar geleden stak hij voor een internationaal gehoor de loftrompet over Noam Chomsky’s Hegemony or Survival: America's Quest for Global Dominance. In april van dit jaar, tijdens de top van de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS), meende hij de educatie van Barack Obama te moeten opvijzelen door hem een exemplaar van Eduardo Galeano’s De aderlating van een continent ter hand te stellen.

Vuistdikke
Deze linkse klassieker uit 1973 is een vuistdikke aanklacht tegen de eeuwenlange plundering en onderdrukking van Latijns-Amerika, met Noord-Amerikaanse industriëlen als hoofdschuldigen.

‘Latijns-Amerika verschaft niet alleen het eten, maar ook het speeksel, en de Verenigde Staten doen niets anders dan hun tanden erin zetten’, luidt een kenmerkende zin. Ook de Amerikaanse bemoeienis met de kleine landen in Midden-Amerika wordt uitvoerig belicht. ‘Volgens de geopolitieke opvatting van het imperialisme is Midden-Amerika niet meer dan een natuurlijk aanhangsel van de Verenigde Staten’, aldus Galeano.

Yankee-plot
Het is niet bekend of Obama zich daadwerkelijk heeft verdiept in het boek, laat staan of Galeano’s aantijgingen hem aan het denken hebben gezet. Chávez meent kennelijk van niet, want de coup in Honduras was nog geen dag oud of de kleine sterke man van Venezuela ontwaarde als vanouds een sinistere yankee-plot achter de gebeurtenissen.

Washington zou de tegenstanders van president Manuel Zelaya financieel hebben gesteund en de CIA zou de legertop met raad en daad terzijde hebben gestaan.

Maar zie, het Witte Huis voegde zich niet naar het clichébeeld dat Chávez voor ogen stond (en dat hem eigenlijk beter van pas komt dan dat van een omzichtig opererend Amerika). Obama noemde de uitzetting van Zelaya ‘onwettig’ en drong aan op zijn terugkeer.

Op een spoedvergadering van de OAS gaven de VS volledige steun aan een ultimatum aan Honduras, behelzende dat het land wordt geschorst als de constitutionele orde niet wordt hersteld.

Ingreep
Hoewel Chávez met een beschuldigende vinger naar Washington bleef wijzen, waren er weinigen in Latijns-Amerika die dit voorbeeld volgden. Integendeel, er werd her en der met vreugde geconstateerd dat de hardhandige verwijdering van Zelaya – het soort ingreep dat de Latijns-Amerikaanse politiek in de vorige eeuw langdurig heeft geteisterd – door de Amerikanen ondubbelzinnig werd afgewezen.

‘Obama leidt het verzet tegen de coup in Honduras’, kopte Estado de São Paulo, een van de invloedrijkste kranten van Brazilië. Kortom, Obama-Chávez 1-0.

Maar de Amerikaanse president zal nog de nodige moeite moeten doen om de stand in zijn voordeel te houden. Want ook al geeft de uitzetting van Zelaya geen pas en is een duidelijke veroordeling ervan geboden, daarmee is nog niet het laatste woord gesproken over zijn presidentschap en over Honduras.

Activistisch
Rijke houthandelaar en grootgrondbezitter Zelaya heeft zich het afgelopen jaar steeds meer ontpopt als een staatshoofd dat wil regeren in de activistische trant van Chávez, zijn Boliviaanse ambtgenoot Evo Morales en zijn Nicaraguaanse buurman Daniel Ortega.

Niet alleen door het bevorderen van hulpprogramma’s voor de berooide onderlaag van de bevolking – wat op zichzelf valt te prijzen, zeker in het straatarme Honduras –, maar ook door steeds meer macht naar zich toe te trekken en de grondwettelijke regels zodanig te wijzigen dat het eigen bewind voor lange tijd kan worden bestendigd.

Hierover ging het conflict dat leidde tot de coup in Honduras. De president wilde een – formeel niet-bindend – referendum houden over het bijeenroepen van een constituerende vergadering die hem volgend jaar wellicht aan een nieuwe ambtstermijn zou kunnen helpen. Maar volgens de grondwet kan alleen het Congres referenda uitschrijven.

Weigeren
Dat Congres wees Zelaya’s plan bijna unaniem af. Reden voor de opperbevelhebber om te weigeren de stembiljetten voor het referendum te verspreiden, waarop de president hem ontsloeg. Het Hooggerechtshof maakte dit ontslag ongedaan, maar Zelaya wenste niet te retireren en liet zijn aanhangers de stembiljetten uitdelen.

Een paar uur voordat er gestemd zou worden, greep het leger in en zette de president op een vliegtuig naar Costa Rica.

Dat was meer dan een beetje dom. Het was ook onbegrijpelijk, want de kans dat Zelaya een ordentelijk georganiseerd referendum zou winnen, was niet groot. Er heerst in Honduras veel ontevredenheid over zijn presidentschap, misdaad en corruptie tieren welig, salarissen worden door de overheid onregelmatig uitbetaald. Volgens recente peilingen krijgt Zelaya van slechts 30 procent van de kiezers een voldoende.

Weerstand
Hoe nu verder? Washington heeft zich terecht op het standpunt gesteld dat de militaire ingreep in Honduras onacceptabel is. Maar de VS zullen ook willen voorkomen dat een in zijn macht herstelde Zelaya opnieuw aansluiting zoekt bij het kamp van Chávez, ondanks alle weerstand in zijn eigen land.

Obama’s beste bondgenoot daarbij lijkt president Lula van Brazilië, die weinig op heeft met de antagonistische wind die uit Venezuela waait. Want op de achtergrond van de crisis rond Honduras speelt een fundamenteler conflict: tussen het (sociaal-)democratische links van Lula en het autoritaire, rechtlijnige links van Chávez, dat is blijven steken bij het wereldbeeld van Galeano.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden