'O mijn God! Ze zullen ons allemaal vermoorden'

Met behulp van een mysterieus gas maakten Russische troepen zaterdag een einde aan de gijzeling in het theater in Moskou. De Tsjetsjeense rebellen zouden even daarvoor twee gegijzelden hebben doodgeschoten. Reconstructie van een opmerkelijke bevrijdingsactie....

De spanning rond het Moskouse theater is om te snijden in de koude, natte nacht van vrijdag op zaterdag. De Tsjetsjeense rebellen hebben laten weten dat ze direct na zonsopgang gijzelaars zullen neerschieten, als de Russische regering niet begint met het terugtrekken van troepen uit Tsjetsjenië. 'Wij waren aan het wachten op de dood', zegt Olga Tsjernjak, een journaliste van Interfax die zich tussen de achthonderd gijzelaars bevond en de bestorming heeft overleefd.

Rond middernacht zegt de Russische journaliste Anna Politkovskaja na een gesprek met de rebellen niet te twijfelen aan de ernst van de dreigementen. Om twee uur 's ochtends, vier uur voor het verstrijken van hun deadline, worden de emoties een kleine gegijzelde jongen te veel. 'Hij gooit een fles naar de rebellen, rent naar de uitgang en roept ''Mamma, ik weet niet wat ik moet doen'', vertelt Tsjernak op de Russische tv vanuit haar ziekenhuisbed. 'Ze openen het vuur op hem, maar missen en raken twee mensen die vlakbij zitten. Een man werd in zijn oog geschoten, en een vrouw in haar zij. Er vloeide veel bloed.'

Een half uur later dragen artsen de twee gewonde gijzelaars naar buiten. De commandanten van de Alfa-troepen zijn dan al begonnen met de voorbereiding van de bestorming, blijkt later.

Om drie uur klinkt buiten het theater een luide explosie, gevolgd door schoten. Het Russische crisiscentrum zoekt contact met rebellenleider Movsar Barajev, maar krijgt geen heldere verklaring voor wat er binnen gebeurt.

Om half zes zijn schoten te horen, gevolgd door een heleboel ontploffingen. Een groep van ongeveer dertig Alfa-commando's rent in gebukte houding richting het theater. Ambulances met gillende sirenes komen aanrijden, journalisten worden op grote afstand gehouden.

Volgens officiële verklaringen hebben de rebellen rond dat tijdstip twee gijzelaars doodgeschoten, waarop een groep gijzelaars in paniek besluit om koste wat kost te ontsnappen. De Tsjetsjeense rebellen openen het vuur op hen. Woordvoerders van de geheime dienst FSB en de politie melden dat op dat moment wordt besloten het theater direct te bestormen.

De Alfa-troepen laten gassen het gebouw instromen, waarbij ze volgens reddingswerker Vladimir Michailov gebruik maken van het ventilatiesysteem. Michailov heeft als hoofd van de Moskouse Diggers (Gravers) de FSB geadviseerd, omdat hij als geen ander het ondergrondse stelsel van tunnels en riolen in Moskou kent.

Het radiostation Echo Moskvi heeft op dat moment gijzelaar Natalja Skoptseva aan de telefoon. 'We smeken u om het gebouw niet te bestormen', zegt zij. Direct daarna neemt een andere gijzelaar, Anna Andrianova, te telefoon over. 'Er komt hier gas naar binnen. Ik weet niet wat voor een gas, maar we voelen het. We houden nu zakdoeken voor ons gezicht. Ze komen ons halen! O mijn God! Kun je ons horen? Ze zullen ons allemaal vermoorden! Er komen soldaten aan!' Het telefoongesprek eindigt in een kakofonie van schoten en geschreeuw, totdat de lijn verbroken wordt.

Een zwaar vuurgevecht breekt uit rond half zeven 's ochtends. De commando's stormen het gebouw binnen. Ze dragen geen gasmaskers, maar breken de ramen en glazen deuren met de achterkant van hun geweer en openen gordijnen. Er zijn weer harde explosies en schoten hoorbaar.

Volgens reddingswerker Anatoli Beloöesov, die vlak na de Alfa-troepen het theater binnengaat, worden de explosies veroorzaakt door granaten die een felle lichtflits en luide knal veroorzaken, om de gijzelnemers te verblinden en te desoriënteren.

'We kregen het bevel onverwacht, het was absoluut niet zo voorbereid', zegt Alfa-officier Andrej niet lang na de bestorming tegen een journaliste van de Times. 'Ik kreeg de indruk dat enkele gijzelaars de spanning niet meer aankonden en besloten hadden te ontsnappen, op wat voor manier dan ook. De terroristen begonnen natuurlijk te schieten, en toen kregen wij het bevel om binnen te stormen. We losten schoten en konden soms niet het verschil zien tussen de gijzelaars en de gijzelnemers. Er liggen daar veel lijken, en er zijn heel veel gewonden gevallen.'

Op televisiebeelden is te zien hoe om half zeven vijf vrouwelijke gijzelaars naar buiten rennen, hun gezicht met handen en armen bedekkend. Een half uur later komt weer een vrouwelijke gijzelaar naar buiten lopen. Ze blijft versuft staan en kijkt om naar de deur waardoor ze zojuist het theater verlaten heeft. Een commando rent op haar af, slaat een arm om haar heen en voert haar voorzichtig weg. Twee jongens van een jaar of zeventien volgen, hand in hand en zichtbaar verward. Een militair leidt ook hun snel weg.

Vanaf tien over zeven komen veel gijzelaars naar buiten, elkaar ondersteunend of liggend op brancards. Militairen dragen levenloos uitziende mensen in hun armen of over hun schouders naar de gereedstaande ambulances. Lijken van rebellen worden aan de voeten naar buiten gesleept en bij elkaar op straat gelegd.

Reddingsploegen gaan het gebouw binnen, onder wie 'digger'-leider Vladimir Michailov. 'Wat ik daar zag was afschuwelijk', vertelt hij enkele uren later, achter de afzettingen vlakbij het theater. 'Er hing een geur van gas en bloed. Overal lag glas op de vloer. Iedereen leek dood.

'We sloegen de gijzelaars op de wangen om hen bij te laten komen. De mensen kwamen voor onze ogen tot leven, en omhelsden elkaar op de vloer. Iedereen was in shock. Een meisje pakte me stevig beet, en weigerde me nog los te laten', vertelt de grote man, op wiens verweerde gezicht de schok nog zichtbaar is.

Michailov heeft 'niet meer dan tien' dode gijzelaars gezien. 'Ik zag een man wiens hoofd was ingeslagen, en een vrouw die gereanimeerd werd. Verder lag er in een hoek een groep dode terroristen, maar daar stonden commando's omheen.' De gijzelaars worden weggevoerd in ambulances en bussen.

Om tien voor half acht komt Koedratsev de journalisten vertellen dat het gebouw is ingenomen en dat rebellenleider Barajev is gedood. De Russische tv laat zijn bebloede lijk zien, naast zijn geopende hand ligt een halflege fles cognac. In totaal zijn vijftig rebellen gedood - velen kregen een kogel door het hoofd - en werden er drie opgepakt.

Als de gijzelaars weg zijn mag een Russische tv-ploeg de theaterzaal filmen. Her en der zitten in de rode theaterstoelen dode vrouwelijke Tsjetsjeense gijzelnemers. De een het hoofd achterover en half open mond, anderen met het gezicht in de armen. Het ziet er uit alsof ze slapen. Op verschillende plaatsen in de zaal liggen bommen, en op het balkon is een groot explosief aangebracht.

Rond de zevenhonderd gijzelaars worden bevrijd, zeker 117 anderen overleven de bestorming niet. Velen van hen hebben te lang de gasdampen ingeademd, of zijn gestikt in hun eigen braaksel. Volgens Russische artsen zijn er onder de doden velen die voor de gijzeling last hadden van bronchitis, astma, allergie of hart- en vaatziekten. De tactiek die de Russen hebben uitgedacht om zoveel mogelijk levens te sparen, is velen juist fataal geworden.

De gijzelaars Tsjernak en Andrianova, beiden journalist, hebben de bestorming overleefd. Tsjernak vertelt in het ziekenhuis tegen het persbureau Interfax dat iedere keer als er schoten klinken, de vrouwelijke strijders uit hun stoelen opspringen en naar de springstoffen op hun buik grijpen. Ze zien er blij en opgewonden uit, en zeggen bereid te zijn om hun vrijheid te verdienen door zichzelf op te blazen. Zodra Tsjernak merkt dat er gas het gebouw binnen komt, bedekt ze haar hoofd met een T-shirt dat ze zo vochtig mogelijk gemaakt heeft. Ze verliest haar bewustzijn en komt 's avonds bij in het ziekenhuis.

Tsjernaks man Sergej is nog niet gevonden, maar ze neemt de autoriteiten niets kwalijk. Een bestorming was onvermijdelijk, en dankzij het sterke gas konden de gijzelnemers hun dreigementen niet uitvoeren, meent zij. 'Ik wist zeker dat iedereen dood zou gaan, maar velen van ons zijn gered.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden