Nuttig onrendabel werk

Onrendabelen een zinvol leven bieden kost geld

Hij heeft het grootste deel van zijn leven in de gevangenis doorgebracht. Hij bestempelt zichzelf achteraf als egoïstisch. Hij betreurt het dat hij telkens te kort vastzat om te resocialiseren. Een wat jongere man klaagt dat hij moest werken, net als in de bajes. Hetzelfde werk voor hetzelfde loon. Nou, dat deed hij niet!

In de bajes had hij veel minder stress, daar werd alles voor je geregeld en je kreeg netjes je eten opgediend. Toen hij dat werk weigerde, kreeg hij geen uitkering meer dus ging hij van de straat leven.

Chris zit in de WAO. Hij is twaalf keer ontslagen bij de kippenslachterij en twaalf keer bij een fabriek. Hij heeft zijn baas bijna doodgeslagen; die man was de baas ‘alleen omdat hij zo’n sjiek pakske aan had’. Later heeft hij iemand van de sociale dienst in elkaar geslagen. Spijt heeft hij zeker niet, want daarna kreeg hij eindelijk zijn uitkering.

Overspannen
Lenie, gescheiden na zeventien jaar, had altijd uitzendbaantjes, maar raakte overspannen. Nu geldt ze gelukkig als zwakbegaafd en leeft ze van een uitkering en de voedselbank. Dan een vrouw van 25 jaar met kind; moest werken van de sociale dienst. Maar nu slikt ze pillen tegen haar psychische problemen waardoor ook zij gelukkig niet meer hoeft te werken.

Deze mensen komen we tegen in de film De Onrendabelen van Marcel van Dam en Hugo Heijnen. De onrendabelen zijn allemaal werkloos en wit, en merendeels man en ouder. Uit tragische gezinnen met armoede, geweld, prostitutie en andere ellende waar ze agressief, verslaafd en lastig in de omgang van werden. Mannen die zich ooit (soms heel erg) misdragen hebben. De samenleving is voor hen een kille poolvlakte. Ze komen slechts in aanraking met calculerende instanties, die niet praten maar rekenen. In het beste geval verwerven ze erkenning voor een kwaal, want dat biedt een uitkering en wat rust. Allemaal verklaren ze hun problemen uit hun tragische jeugd.

Zijn dit de mensen waar Marcel van Dam aan denkt als hij tegen verhoging van de AOW-leeftijd pleit? Maar zij hebben al lang geen baan meer, dus voor hen maakt de AOW-leeftijd niet uit.

Hints
Wat is het alternatief? De film geeft slechts wat vage hints. Meer geld, is de eerste suggestie, maar geld alleen helpt natuurlijk niet. Banen in de publieke sector creëren, zoals conciërge, is een andere suggestie. Maar deze sneue types overleven de harde schoolcultuur nog geen dag. Derde hint: klassieke dorpse christelijke werkgevers die zich het lot van een enkele bekeerling aantrekken en niet bang zijn voor concurrentie uit India. Maar is daar nog plek voor op onze harde arbeidsmarkt? En wie – behalve die ene man uit deze de film – laat zich nog bekeren?

De prestatiemaatschappij is een prachtige uitvinding, als je hem vergelijkt met de standen- en klassenmaatschappij. Maar de prestatiemaatschappij is ook een keiharde afvalrace waarin de winnaars steeds beter worden beloond en zichzelf steeds beter belonen, terwijl verliezers hun lot in toenemende mate aan zichzelf wijten, zo schreven Tsjalling Swierstra en ik in De beste de baas.

Als alternatief voor de prestatiemaatschappij opperden we de respectmaatschappij. In de respectmaatschappij hebben allen (niet alleen gelijke toegang tot de ratrace maar ook) gelijke toegang tot bronnen van zelfrespect. De onrendabelen uit deze film hebben soms alternatieve bronnen van zelfrespect gevonden, maar dat zijn bijna altijd privébronnen: de een zit thuis te schilderen, de ander zingt stilletjes op de bank mee met de cd-speler. Hoog tijd onze sociale verbanden te herijken vanuit de positie van deze ‘onrendabelen’.

Schop
Wie geeft ze een solidaire maar strenge schop onder de kont in plaats van slechts een passief makend verhaal van marginaliteit zoals een tragische jeugd en (psychische) handicaps? Wie roept: nu genoeg over je tragische jeugd; resocialiseren! En welke sociale verbanden kunnen hen respect bieden?

Waar kunnen zij iets betekenen? Niet op de gewone arbeidsmarkt. Wel in zorgboerderijen of beschermde ateliers waar prachtige maar onrendabele kunst en nijverheid wordt gemaakt. Door bezuinigingen op de AWBZ verliezen veel mensen op 1 januari hun recht op zo’n plek. Heel erg voor hun zelfrespect, en voor ons die hun mooie serviezen moeten missen.

Onrendabelen een zinvol leven bieden kost geld, maar mede dankzij een hogere AOW-leeftijd (en niet-kostenneutraal rekeningrijden enzovoorts) kunnen we het toch blijven betalen.
Dat is solidariteit, Marcel en Agnes: rendabelen werken langer door, in ruil voor garantie van voldoende nuttig, onrendabel werk voor nuttige, onrendabele mensen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden