Nuchter winkelen in het tropenbos

De bewoners van het tropisch regenwoud in Guyana leven letterlijk van de planten om hen heen. Het bos levert voedsel en medicijnen, die dankzij hun ingrediënten of door suggestie werken....

INHEEMSE BEWONERS van het tropisch regenwoud in Guyana gebruiken bijna 60 procent van de omringende plantensoorten voor nuttige doeleinden. Inheemse planten zijn van vitaal belang voor hun voedselvoorziening en medische zorg, mede door tekortschietende westerse gezondheidsvoorzieningen. Zo gebruiken indianen in Guyana rotenon-houdende planten - die vooral worden toegepast als bedwelmende stof voor bij het vissen - als middel tegen kanker en aids. En ze stellen dat dit medicijn ook werkt.

Dat staat in het proefschrift Non-timber forest products of the North-West District of Guyana van biologe drs. Tinde van Andel, waarop ze woensdag promoveert aan de Universiteit Utrecht. Het proefschrift is het resultaat van twee jaar etnobotanisch veldonderzoek bij inheemse bevolkingsgroepen in Guyana; een voormalige Britse kolonie tussen Suriname en Venezuela.

Van Andel woonde in een Arawak-, Carib- en Warao-dorp en inventariseerde daar het gebruik van alle planten en struiken, uitgezonderd commerciële houtsoorten. Alleen over enkele 'magische' planten met religieuze betekenis wilden de dorpelingen niets kwijt, zegt ze, maar voor de rest heeft ze een volledige opsomming kunnen maken van 616 planten waarvan 357 als bruikbaar werden geregistreerd. Wanneer ook buiten het directe onderzoeksgebied werd geïnventariseerd, liep het aantal bruikbare soorten zelfs op tot 587.

De resultaten zijn bedoeld om de economische weerbaarheid van het gebied te vergroten, bijvoorbeeld door alternatieven aan te reiken voor commerciële houtkap. Maar erg optimistisch zijn de conclusies niet. Onder de huidige omstandigheden blijken er weinig economisch rendabele toepassingen van inheemse tropische producten te bestaan die óók nog ecologisch duurzaam zijn. Een commercieel alternatief voor hout- en goudwinning bleek niet voorhanden.

Veel van de bewoners van het gebied voorzien grotendeels in hun eigen basisbehoeften. 'Ze gebruiken het bos als supermarkt en als apotheek; voor hen is het voortbestaan van het regenwoud absoluut belangrijk', zegt Van Andel. Niettemin profiteren de bewoners ook direct van activiteiten die het ongerepte bos bedreigen. Zo levert de verkoop van voedsel en handvaardigheidsproducten aan goudzoekers het geld voor ghettoblasters, batterijen en andere nuttige zaken die de bewoners graag hebben, en anders niet kunnen kopen.

In het gebied staat een fabriek die palmharten verzamelt en inblikt; voornamelijk voor de Franse markt. Die activiteit werd beschouwd als onschadelijk voor het bos omdat de palmbomen waaruit de harten worden geoogst, veel voorkomt. In heel Guyana staan waarschijnlijk miljoenen exemplaren van deze Euterpe oleracea. Toch blijkt de huidige oogst praktijk niet duurzaam. De bomen moeten minstens vijf jaar met rust worden gelaten om opnieuw te kunnen groeien, maar worden nu vaak na één of twee jaar opnieuw gekapt. Met strengere regels en beter toezicht, meent Van Andel, zou de industrie wel op ecologisch verantwoorde manier kunnen produceren.

Op dit moment biedt alleen een kleinschalige 'rotan'-meubelindustrie, die gebruik maakt van luchtwortels, duurzame perspectieven. De betrokken luchtwortels zijn alleen te vinden in primair oerwoud; althans in bos met hoge bomen dat de afgelopen eeuw niet door brand of menselijk gebruik is aangetast. 'Het is een van de weinige producten die de potentie hebben, dit bos te beschermen', meent ze. Maar omdat het gaat om een bescheiden industrie met een even bescheiden afzetmarkt, zijn de verwachtingen niet hoog.

De meeste gegevens kreeg Van Andel over het uitbundig huishoudelijk gebruik van planten. In de directe nabijheid van een inheems dorp worden wel negen van de tien planten en bloemen voor iets nuttigs gebruikt, stelt ze vast. De soortenrijkdom in die bewoonde gebieden was niet minder dan in het primaire oerwoud.

Secundair bos van zestig jaar oud kwam in het onderzoek naar voren als het meest soortenrijk met ruim 90 soorten per hectare. Maar zelfs in relatief 'nieuw' bos van twintig jaar oud was de diversiteit met bijna zeventig soorten al aanzienlijk. Die vaststelling kwam niet onverwacht. Het is al langer bekend dat een laag niveau van menselijke activiteiten de hoeveelheid soorten in het tropisch bos bevordert.

Naast het gebruik als voedsel en bouwmateriaal zijn de planten belangrijk voor medicinale en 'magische' toepassingen. Het proefschrift is een rijke bron van verhalen die in een antropologische studie niet zouden misstaan. 'De houding ten opzichte van medische middelen is zakelijk. Zolang het helpt, is het goed. Maar wanneer een westers pilletje effectiever is, stapt men gemakkelijk over. Men gaat er nuchterder mee om dan sommige Nederlanders met natuurgeneesmiddelen'.

Maar ook de werking van veel oerwoudmiddelen lijkt volgens de onderzoekster gebaseerd op een krachtig placebo-effect. Een schuchtere indiaan die de bladeren van de white man bina onder zijn tong legt, verandert bijvoorbeeld in net zo'n vlotte prater als de white man zelf. Dat wordt tenministe beweerd, en blijkt alleen daardoor al een beetje waar te zijn.

De Shame bush (Mimosa polydactyla) is de Guyanese variant van het kruidje-roer-me-niet. Bij aanraking sluiten de blaadjes zich en vallen vermoeid neer. Ze zijn voor vrouwen die door hun man worden bedrogen (of er een hebben die te vaak seks wil) ook een probaat middel om hem van zijn erectie te beroven. En het wérkt, verzekerden de ondervraagde vrouwen.

De Black Haiari (Lonchocarpus chrysophyllus) wordt van oudsher gebruikt om vis te bedwelmen. De werkzame stof is rotenon dat elders ter wereld in de landbouw als insecticide wordt gebruikt. Bij langdurige blootstelling kunnen mensen er de ziekte van Parkinson door krijgen, maar bij proefdieren is het werkzaam gebleken tegen leverkanker.

Dat laatste wisten de inheemse Guyanezen niet. Zij gebruiken de plant echter wel tegen huidkanker en tegen aids, dat zich soms via die huidziekte manifesteert. Het zou verstandig zijn, concludert de onderzoekster, wanneer de westerse laboratoria zich daarom eens over het middel zouden buigen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden