Nu Xi Jinping levenslang president is, heeft hij iedereen in zijn kooi

Een overweldigende meerderheid van het Chinese parlement stemde zondag in met een grondwetswijziging die Xi Jinping levenslang president maakt. En hem en de partij absolute macht geeft.

Beeld epa

Net niet unaniem, maar veel scheelde het niet, gisteren in het Chinese parlement. Twee parlementariërs - niemand weet wie het zijn - hadden de moed om tegen te stemmen toen het Volkscongres Xi Jinping via een grondwetswijziging een oneindige termijn als president gunde. Drie parlementariërs onthielden zich van stemming, eentje verknoeide zijn stembiljet. De overige 2.958 volksvertegenwoordigers stemden voor: een meerderheid van ruim 99 procent.

'Kijk goed naar uw stembiljet. Is het onduidelijk geprint, steek dan uw hand op.' Xi bestudeert het roze stembiljet alsof hij het voor het eerst ziet. Bij grondwetswijzigingen is papier nog altijd verplicht, andere stemmingen gaan sinds 1990 met stemkastjes.

Anonimiteit zou zowel met papieren als elektronische stemprocedures gegarandeerd zijn. Omwille van de privacy van de stemmende volksvertegenwoordigers moeten de journalisten weg op het moment dat het biljet wordt ingevuld. De helft van de media is de zaal nog niet uit als de keuze is gemaakt en de uitkijkpost op het balkon weer opent. Sommige verslaggevers observeren de chemie tussen Xi en zijn ondergeschikten door verrekijkers. Xi-loyalist Li Zhanshu babbelt gemoedelijk tegen zijn baas, premier Li Keqiang zit er als bevroren naast.

Het parlement is grotendeels gevuld met nieuwelingen die volgens de specialistische website NPC Observer zijn geselecteerd op trouw aan het Hart van het Leiderschap - Xi dus. Driekwart van de volksvertegenwoordigers zitten voor het eerst in de Grote Hal van het Volk.

Vijftig tinten rood

Ontspannen kuiert Xi naar de stembus. Stropdas in onbestemd grijspaars, donker pak - weer een maatje groter - contrasteren met de vijftig tinten rood om hem heen. Stembussen, kamerbrede lopers, reusachtige banieren, het regeringslogo van de Volksrepubliek China, jasje en shirtje van de presentator die op een groot scherm de stemprocedure uitlegt: er is maar één kleur en dat is rood.

Als Xi vaderlijk knikkend naar de zaal zijn stembiljet boven de glimmende gleuf loslaat, overstemt een luid applaus de evergreen Bu Bu Gao, oftewel Stap voor Stap Omhoog. Iedere Chinees denkt bij dit elegante klankenspel aan feest en gezelligheid. Dit nummer schalt door luchthavens in de nieuwjaarsperiode. Het is de sfeermaker als er op bedrijfsfeestjes prijzen worden verloot. Op deze muziek neemt het parlement een van de meest ingrijpende beslissingen in de moderne Chinese geschiedenis. Krachtens de gewijzigde nieuwe grondwet wordt Xi's ideologie de ijzeren leidraad voor het politieke leven, domineert de partij de samenleving op alle fronten en mag Xi eeuwig aanblijven.

Niemand staat boven de grondwet, zei Xi bij zijn aantreden vijf jaar geleden. Even hoopten liberalen dat Xi, zoals hij zei, de macht in een kooi zou stoppen door het versterken van een onafhankelijke rechtsstaat. Mensen zouden misschien zelfs echt gebruik kunnen maken van al die prachtige verworvenheden en vrijheden die de grondwet op papier garandeert. Nu blijkt wat voor kooi Xi heeft gebouwd. Iedereen moet erin, niemand ontsnapt aan zijn macht.

Zelfs de Chinese regering, voorheen op papier gescheiden van de partij, wijkt terug. Ook daarin voorziet de herschreven grondwet: de grenzen tussen de overheid en de partij vervagen en de partij is overal, altijd, onaantastbaar machtig. 'We zien erop toe dat het partijleiderschap zich manifesteert in alles wat het Volkscongres doet', aldus Zhang Dejiang, voorzitter van het parlement. Xi's innigste vertrouweling Wang Qishan zei eerder dat er 'niet zoiets bestaat als een scheiding tussen partij en staat.'

Na negen minuten zijn de stemmen met een imposant assortiment elektronica geteld. Twee stafleden in dienst van de delegatie uit de Zuid-Chinese provincie Hubei hangen bij het theehoekje. 'Een hele grote meerderheid. Goed voor de natie', zeggen ze. Een delegatiefotograaf declameert dat Xi de beste leider is.

Wat als de beste leider ziek wordt, of sterft? Wat als hij fouten maakt en niemand hem daarop durft te wijzen, of anderen de mist ingaan maar niemand dat aan Xi rapporteert? Bange vragen worden in de blije bubbel van de Grote Hal van het Volk en op de Chinese sociale media echter niet gesteld. Twitterdienst Sina Weibo laat de reacties op de berichtgeving over de herziene grondwet niet zien. Een gebruikelijke maatregel bij dit soort hypergevoelige momenten. Op de berichtenapp Wechat citeren internetgebruikers een Mao-liedje over de noodzaak van een Grote Roerganger. Die berichten blijven wel staan.

'We zien erop toe dat het partijleiderschap zich manifesteert in alles wat het Volkscongres doet', aldus Zhang Dejiang, voorzitter van het parlement.Beeld afp

Revolutie

Vroeger hielden tegenstanders binnen de partij zich in, met de gedachte dat ze een leider beter zijn termijn konden laten afmaken. Daarna zouden hun kansen keren. Nu weet iedereen dat Xi er voor altijd zit. Vergroot dat de kans op politieke onrust of machtsworstelingen binnen de top niet, vraagt persbureau Reuters.

Zonder echt antwoord te geven reageert Shen Chunyao, hoofd van de parlementaire werkgroep wetgeving, heel zelfverzekerd. 'Toen Wang Chen (de secretaris-generaal van het Volkscongres, red.) het wetsvoorstel toelichtte, kreeg hij tweemaal daverend applaus. Werkelijk iedereen staat erachter. Er heeft zich een revolutie in de partij voltrokken, we zijn in staat problemen rond de stabiliteit op de lange termijn op te lossen. Om acht minuten voor vier kondigden we dit historische moment aan. Een nieuw tijdperk is begonnen.'

Er wordt meer strafbaar en meer mensen kunnen worden vervolgd. In een notendop is dat gevolg van de gewijzigde grondwet. Die geeft ruim baan aan een nieuwe Toezichtcommissie voor corruptiebestrijding. Nu is dat nog een taak van verschillende organisaties. Partijleden worden onder handen genomen door de Disciplinaire Commissie en indien schuldig bevonden geroyeerd als lid. Daarna draagt de partij het ex-lid aan de burgerlijke autoriteiten over; bestraffing komt van de rechtbank.

Nu worden alle bevoegdheden ondergebracht bij een oppermachtige Toezichtcommissie. Dat wordt een soort superministerie dat boven de wet staat. De Toezichtcommissie is niet gehouden aan de procedures van de strafwet, zoals toegang tot rechtshulp of maximale detentietermijnen voor ondervraging. Waarom China die Toezichtcommissie nodig heeft, legt de Disciplinaire Comissie als volgt uit. 'Het leiderschap van de Partij en de socialistische rechtstaat zijn in volkomen overeenstemming met elkaar. We vermijden dat we in de val van wetten en democratie trappen.'

Epidemie van corruptie

Corruptie is in China een epidemie, maar het is ook een vaste gewoonte dat politici vijanden en andersdenkenden een kopje kleiner maken met zuiveringen, waarbij corruptie een handige beschuldiging is - bijna niemand heeft echt brandschone handen. De nieuwe Supervisiewet legaliseert de partij te doen wat al jaren in het verborgene gebeurt: het detineren van mensen buiten het strafrecht om. Tot voor kort werden van corruptie verdachte partijleden onderworpen aan 'shuanggui', dat zoveel betekent als 'dubbele instructie'. Ze worden vastgehouden in omgebouwde hotels of schimmige overheidskantoren. Mensen verdwijnen zonder officiële reden maandenlang. Overlevenden komen met verhalen over marteling, slaapdeprivatie en andere verhoorpraktijken.

Nu heet dit gewoon 'detentie', die straks voor veel meer mensen kan worden gebruikt dan de 89 miljoen partijleden. Toezichtcomissies hebben ook miljoenen werknemers van staatsbedrijven en overheidsinstellingen onder hun juridictie. Daaronder vallen bijvoorbeeld onderwijzers of personeel van ziekenhuizen en culturele instellingen. De Toezichtcommissies richten zich niet alleen op corruptie en ander onbehoorlijk gedrag, want de herschreven grondwet stelt ook dat China wordt geleid door een enkele partij. Het eenpartijsysteem is daarmee voor het eerst verankerd in de grondwet. Wie pleit voor een meerpartijenstelsel schendt de constitutie.

Mensrechtenactivisten, advocaten en Chinese strafrechtgeleerden vrezen dat dit systeem onbegrensde mogelijkheden biedt voor buitenrechtelijke vervolging.

De nieuwe Supervisiewet legaliseert de partij te doen wat al jaren in het verborgene gebeurt: het detineren van mensen buiten het strafrecht om.Beeld afp

Zeldzame tegenstemmers

De eerste tegenstem in het Chinese parlement kwam in 1988 van parlementariër Huang Shunxing. 'Ik maak bezwaar!', riep hij luidkeels in de microfoon toen een 89-jarig partijkaderlid zou worden benoemd in een onderwijscommissie. 'Hebben we geen jonge mensen die voor hun land kunnen werken?', aldus Huang. Ondanks donderend applaus voor de eerste tegenstem ooit werd de voorgedragen bejaarde gekozen, maar Huang zette wel een trend.

In de jaren tachtig en negentig werd opstandig stemgedrag massaler. In 1989 weigerde 40 procent van de volksvertegenwoordigers in te stemmen met het voorstel de stad Shenzhen zelfstandige wetgevende macht te geven. In 1993 uitte het Volkscongres zijn afkeer van premier Li Peng, destijds 'de Slager van Beijing' genoemd omdat hij tijdens de democratiseringsbeweging de noodtoestand had uitgeroepen en het leger op demonstranten had afgestuurd. Li had een troetelproject, de bouw van de grootste dam ter wereld. De bouw van de Drieklovendam werd met een meerderheid van 'slechts' 67 procent van de stemmen aangenomen. Als het percentage voorstemmers lager is dan 75 procent wordt dat als smadelijk gezichtsverlies opgevat.

Oud-premier Li Peng werd ook wel 'de Slager van Beijing' genoemd.Beeld epa

Algehele onvrede over corruptie wordt gesymboliseerd in onrustig stemgedrag over het werkrapport van het Hof en het Openbaar Ministerie. In 1998 werd dat werkrapport weggehoond met 46,3 procent tegenstemmen en onthoudingen, tot dusver het record dwarsliggen. Om leiders de afgang van een daadwerkelijk weggestemd voorstel te besparen is het oppositie voeren verschoven naar het Permanent Comité van het Volkscongres. Dat heeft de leiding over het parlement en moet een wetsvoorstel goedkeuren voordat het naar het Volkscongres gaat voor de beslissende stem.

Zo worden wetsvoorstellen die niemand ziet zitten achter gesloten deuren eindeloos op de plank gelegd, waardoor er nooit over gestemd wordt. Of het Permanent Comité vraagt om inspraak uit de samenleving. Het kan ook lobbyen om wetten aan te passen. Zo zou een draconische wet om niet-gouvernementele organisaties strenger te controleren zijn versoepeld.

Iedereen kon dit eeuwig presidentschap zien aankomen. Maar nu Xi de agenda van het Volkscongres ermee kaapt, is het toch een schok.

Xi's wil is wet
China's nieuwe ideologische bouwsteen: leven op zijn Xi's. Hoe werkt dat?

Heb jij een Chinese partijbons in je?
Wie de macht heeft in China is van wereldbelang. Maar hoe kom je aan de top? Beantwoord de vragen en leer de do's en dont's kennen.

Hoe tiener Xi opklom tot de grote leider van China
Hoe kon de zoon van een revolutionair opklimmen tot een aanbeden partijleider? Marije Vlaskamp zoekt het antwoord in het dorp waar Xi Jinping opgroeide. (+)

Deze Chinees protesteert als een van de weinigen tegen het 'Presidentschap voor het leven' van Xi Jinping
Dat partijleider Xi levenslang China wil kunnen leiden, schoot commentator en journalist Li Datong in het verkeerde keelgat. 'Is dit de Communistische Partij? Ze graven hun eigen graf.' Lees hier het interview. (+)

In China wordt de grootste grondwetswijziging in 40 jaar vooral gezien als een routineklusje
Op het Volkscongres in China wordt op dit moment de belangrijkste grondwetswijziging in 40 jaar doorgevoerd. Als de leden van de volksvertegenwoordiging 'voor' stemmen, kan president Xi Jinping voor het leven aanblijven. En Xi, die nu al dezelfde titel als Mao Zedong mag voeren, ondervindt er weinig weerstand. Bekijk de video hier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden