Nu willen we ook alles weten

Waar hij vroeger nooit het achterste van zijn tong liet zien, baart ex-premier Ruud Lubbers het afgelopen jaar steeds opnieuw opzien met ietwat ijdele onthullinkjes. Wat is er in hem gevaren? Mist hij de macht zo erg?

Ruud Lubbers haalde de krant de afgelopen dagen. Het was niet meer op alle voorpagina's, das war einmal, maar toch. De oud-minister-president, die we ons herinneren als de patroonheilige van het wollige woord, had opnieuw gesproken met een vrijmoedigheid die licht choqueerde. Hij had een staatsgeheim verraden waarvan hij kennis droeg uit hoofde van zijn vroegere functie. Het was weliswaar een tweedehands staatsgeheim, iedereen wist het al, maar tot afgelopen weekeinde was nooit hardop bevestigd dat op Volkel, de Brabantse militaire basis, kernkoppen liggen opgeslagen. Voor als de Russen komen.


Lubbers zei het op de tv. Hij zei: 'Ik heb nooit gedacht dat die malle dingen daar nog steeds zouden zijn, anno 2013.'


Justitie gaat Lubbers (en met hem de even loslippige Van Agt) misschien wel vervolgen. Dat zou spectaculair zijn, twee voormalige premiers, de een 74, de ander 82, voor de rechter vanwege verbreking van een geheim dat al lang sous-entendu is. Hoogleraar staatsrecht Wim Voermans uit Leiden nam het niettemin hoog op. Hij hield ons artikel 272 uit het Wetboek van Strafrecht voor: wie verplicht is een staatsgeheim te bewaren en dat met opzet schendt, kan voor een jaar de bak in. Voermans: 'Dit is geen klein dingetje.' Justitie zoekt het uit.


Juliana

Het was niet voor het eerst in de afgelopen maanden dat Lubbers uit de kast kroop. Koningin Beatrix had op 28 januari haar aftreden aangekondigd en Willem-Alexander als de nieuwe vorst in het vooruitzicht gesteld. Het nieuws was nog niet lauw of Lubbers herhaalde in Nieuwsuur wat hij in 2004 ook al had opgemerkt, namelijk dat Juliana ernstig had getwijfeld aan de capaciteiten van haar kleinzoon. Juliana zou Lubbers hebben gezegd: 'Ik maak me zo'n zorgen over mijn kleinzoon, die moet toch koning worden, gaat hij dat redden?'


Er zijn misschien wel tien redenen te bedenken waarom Lubbers dit niet had mogen vertellen. De oude koningin is dood en kan dus niks ontkennen tegenover haar kleinzoon, ze zal haar zorgen niet als een boodschap aan het volk hebben beschouwd, ook Beatrix kan geen kant op, vanwege haar tere staatsrechtelijke positie. En intussen presenteert de oud-premier Juliana's opvatting alsof het een huishoudelijke mededeling betreft, in volmaakte terloopsheid. Hij zal zeggen dat hij Juliana citeerde om te illustreren hoezeer Willem-Alexander is gegroeid, maar hij weet ook dat alleen het eerste deel van het verhaal blijft hangen.


Jutta Chorus citeert Lubbers in haar recentelijk verschenen, onvolprezen biografie over Beatrix in een andere kwestie. Lubbers vertelde haar dat hij met Willem-Alexander in het vliegtuig zat. Hoe het was met zijn vriendin, vroeg de oud-premier aan de kroonprins. 'Wie het ook is, het is nooit goed', luidde het bittere antwoord in de richting van zijn moeder.


In zijn nietigheid werpt de anekdote een interessant licht op de alles verdringende zucht naar onberispelijkheid die het koningschap van Beatrix kenmerkte. Maar er zijn er genoeg die het indiscreet vinden van Lubbers. Zoiets doe je niet.


Hij zou het in elk geval tijdens zijn twaalfjarig premierschap (1982-1994) niet hebben gedaan. Rechtstreeksheid was afwezig, omzichtigheid de norm. Hij was er weergaloos in. Het was een tot in de details geperfectioneerd instrument van schimmigheid en verwarring, op zoek naar politieke ruimte, op weg naar het haalbare. Ach ja, school genoten bij de machiavellistische jezuïeten, dan heb je een kolossale voorsprong op het gewone hbs-klantje.


Kruisraketten

Het hoogtij van verbaal-technisch vernuft etaleerde Lubbers, als CDA-fractievoorzitter en daarna premier, in de strijd over de nieuwe nucleaire kruisraketten die de Nederlandse politiek vanaf 1979 een aantal jaren in de greep hield. Hij mag nu openhartig zijn in kwestietjes, over de zaak van de kruisraketten is nog veel op te helderen.


De kernvraag was: moet Nederland het spoor van de NAVO, het Atlantisch bondgenootschap, volgen en die kruisraketten ook op ons grondgebied plaatsen? Of willen we laten zien hoe je breekt met een zinloze escalatie van vernietigingswapens? Het was een martelgang, Nederland wilde zowel het een als het ander. En juist dan is Ruud Lubbers op zijn best. Op zijn allerbest.


Je was erbij op een congres of in de Kamer, je hoorde hem spreken, zalvend, bezwerend, empathisch. Hij was klaar, je dacht: wat heeft hij gezegd? Vaak wist je het niet. Wist je niet wat hij had gezegd, dan wist je zeker: hier is hoog spel gaande.


Hij schreef in het voorjaar van 1979 in NRC Handelsblad twee deftige artikelen over de kruisraket. Een citaat, om een indruk te geven van het onvervalste van het Lubberiaans: 'Het getij tussen vrede middels een "over-krachtige" NAVO en een in onderhandeling op wapenbeheersing gerichte risico's nemende NAVO klotst heen en weer. Dat getij klotst nu weer heviger. (-) Al is, afgezien van de ethische redenering van atoompacifisten de zinloosheid van weer nieuwe wapensystemen in antwoord op de (Russische) SS-20 goed pleitbaar, om militair psychologische redenen zal op den duur een te grote gap versus de SS-20 niet doenbaar zijn.'


Examen tekstverklaring: wat zegt de auteur hier? Beargumenteer je antwoord.


Welzijnsjargon

De toenmalige defensiespecialist van de VVD, Ad Ploeg, verklaarde dat hij de artikelen drie keer had moeten lezen. Na de derde keer besloot hij dat hij er geen bal van begreep.


De Amsterdamse politicoloog Paul Kuypers noteerde dat Lubbers' manier van spreken alle kenmerken vertoonde van het welzijnsjargon. Kuypers: 'Lubbers kijkt en moduleert met een begrijpende empathie. De vorm van zijn betoog is vragend en suggererend. Er hangt een voordurend waas van communicatie over zijn woorden.'


De machtspoliticus vermomd als therapeut, dat was-ie. Als hij schurkend tegen een minister zei: 'Mag ik even met je meedenken?' Dan wist die minister dat het spel uit was, dat Lubbers de onderhavige kwestie te netelig vond om aan hem over te laten.


Uiteindelijk ging het natuurlijk om de macht, in de eerste en de laatste plaats. Het knappe van Lubbers was dat hij zijn machtsstreven wist te verkopen als wondzalf.


Toen hij als fractievoorzitter van het CDA eens een lange vergadering had uitgezeten, alle wichtigmachers het volle pond had gegund en Korte-Van Hemel, dat meisje uit Bussum, nog met haar vinger hengelde, had hij glimlachend gezegd: 'Eén moment nog, Virginie, je krijgt zo het woord, ik trek eerst even de conclusie.'


Ruud Lubbers hanteerde in de kruisrakettenkwestie 'invliegvarianten' en 'vertrekpunten', onnavolgbare toverformules waren het. In de fractie verdedigde hij zijn vertrekpunten, merkte collega Marius van Amelsvoort op: 'Voorzitter, vertrekpunten zijn interessant. Maar wat zijn uw aankomstpunten?' Jan de Koning, een relativerende politicus, placht te zeggen als Lubbers weer eens weidse vergezichten had geopend op ... ja, op wat eigenlijk? Dan zei dus De Koning: 'Ruud, de redenering kan ik niet volgen, de uitkomst bevalt me.'


Thatcher

De machtstherapeut van toen is nu waarlijk mens geworden, met de openheid en helderheid die daarbij horen. Wat is gaande? Lubbers heeft 21 jaar in de politiek gezeten; ongetwijfeld waren het de belangrijkste jaren van zijn leven. Daarvan verstoken te zijn, niet meer mee te tellen is niet gemakkelijk te verdragen voor een politieke junk. Een adviseur van Balkenende, dronken van de glorie, zei een paar jaar geleden: 'Adviezen van 55plussers gaan ongelezen de prullenmand in.' Zo bezien kun je Lubbers' vrijmoedigheid ook beschouwen als een roep om aandacht: jullie premier is niet dood, jullie premier leeft. Luister eens naar wat ik allemaal te vertellen heb.


Begin april overleed Margaret Thatcher. Ruud Lubbers aan de telefoon: 'Ik was minister-president, ik worstelde met de modernisering van de kernwapens, het lag nationaal en internationaal buitengewoon lastig. Toen kwamen in een weekend van oktober 1986 Ronald Reagan en Mikhail Gorbatsjov in Reykjavik bij elkaar. Die zondagmiddag belt mij Thatcher. Ze zegt: 'Ruud, zou jij Ron willen bellen en hem zeggen dat hij niet moet toegeven aan de commies.' Zo sprak ze over communisten, hè. Ik zeg: 'Nee, Maggie, dat ga ik niet doen, want ik ben voor de nuloptie: geen nieuwe kernwapens aan Sovjetkant, geen nieuwe kernwapens aan westerse kant.'


Er zit een element in van opschepperij. Dat doet Louis van Gaal ook, dat doet iedereen die niet meer helemaal zeker is van zichzelf. Maar daar kijken we graag doorheen. Het zijn mooie verhalen, goed verteld. Lubbers dist faits divers op uit zijn loopbaan, ze laten de binnenkant zien van een historische gebeurtenis. Zo zou hij het vroeger nooit gedaan hebben. Wij lusten er wel pap van. Vertel ons meer! Vertel ons van je rivaliteit met Elco Brinkman, vertel ons waarom Dries van Agt een onaangenaam mens is, vertel ons over de afstandelijkheid tussen jou en Bolkestein, vertel!


Lubbers, nog steeds aan de telefoon: 'Wat Maggie niet wist, was dat ik bij Ronald Reagan was geweest in het Witte Huis en dat Reagan mij had gezegd: 'Ruud, ik hou niet van die dingen, van die nieuwe kernwapens, we moeten ervan af, maar let them, the Russians, sweat first.' Zo zei Reagan dat.'


Lubbers is volgend jaar al weer twintig jaar weg uit de voorste linie van de Nederlandse politiek. Het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis uit Nijmegen onderhandelt met hem over een biografie.


Maar er ligt al een boek klaar, althans een manuscript. Historicus en CDA'er Theo Brinkel schreef het in 1994, Haagse jaren heet het. Het zijn de Lubbers Papers, onthullend en meeslepend. Het manuscript ligt in de kluis. 'Het vlees moet eerst besterven', schijnt Lubbers te hebben gezegd.


Nog even en het vlees is bedorven. Kom op, voor de draad ermee!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden