Nu Widdershoven

Thomas Widdershoven wordt de nieuwe directeur van de Design Academy Eindhoven. Kan hij de neerwaartse spiraal keren?

Het was een beetje het konijn uit de hoge hoed, de aanstelling van Thomas Widdershoven (1960) als creatief directeur van de Design Academy Eindhoven (DAE). Wie had gedacht dat de mede-eigenaar van het succesvolle grafisch ontwerpbureau Thonik in de running was voor deze bestuurlijke functie. Widdershoven was toch een ondernemende ontwerper die aan tafel zit met machtige opdrachtgevers als de Triodos Bank en de SP. Wat moet deze praktijkman nou in een academische omgeving? Een academie bovendien waar de conceptuele en intellectuele aspecten van design prevaleren boven praktisch nut en economisch rendement.


'Godzijdank, eindelijk een ontwerper die de koers uitzet', verzucht ontwerper Gijs Bakker, die al bijna een kwarteeuw als docent is betrokken bij de DAE, waarvan de laatste jaren als hoofd van de masterafdeling. 'Managers lopen er al genoeg rond op deze academie. Mensen met inhoudelijke vakkennis, daar is nu behoefte aan.' Dat deze vakkennis zich hoofdzakelijk beperkt tot grafisch ontwerp, dat slechts een bijrol speelt op de DAE, doet daaraan niets af. 'Ontwerpen is een kritisch denkproces.'


Bakker krijgt bijval van architect Jacob van Rijs van MVRDV, waarvoor Widdershoven de bewegwijzering ontwierp voor gebouwen als Parkrand in Amsterdam. 'Thomas heeft een kritische geest. Dat is uiteindelijk waarop een goed ontwerp is gebaseerd. Ongeacht of dat een gebouw of een huisstijl is.'


Widdershoven begint Thonik in 1993 met zijn levensparter Nikki Gonnissen; de bureaunaam is een samentrekking van hun beider voornamen. De Thonik-stijl is herkenbaar aan beeld dat is ontdaan van elke franje; letters zijn schreefloos en kleurgebruik is elementair. En voor elk detail is een verklaring. Gewoon een mooi beeld maken is voor Thonik niet genoeg. Widdershoven paart deze eigenzinnige ontwerpvisie aan intellectuele diepgang; voor zijn studie grafische vormgeving aan de Rietveld Academie in 1993 voltooit hij zijn doctoraal filosofie aan de Universiteit van Amsterdam in 1988. 'Widdershoven opereert weliswaar praktisch maar denkt reflectief en abstract', zegt Guus Beumer, de directeur van Het Nieuwe Instituut, het fusieorgaan van het Premsela, het Nai en het Virtueel Platform. 'Hij voert het debat over vormgeving met filosofische diepgang.'


Met klanten als het Centraal Museum in Utrecht, Droog en De Balie is Thonik aanvankelijk vooral in zwang bij een select gezelschap van vormgevers, reclamemakers en culturele instellingen. Een mijlpaal in het Thonik-oeuvre is de verkiezingscampagne van de SP in 2006. De links-populistische boodschap wordt gereduceerd tot een helder logo (denk: BP of HEMA) dat bestaat uit slechts vier felrode schreefloze letters tegen een smetteloos witte achtergrond: Nu SP. Thonik wint zowel een Dutch Design Award als een Gouden Loekie, de publieksprijs voor de beste tv-reclame.


Deze 'brede oriëntatie' maakt Widdershoven een uitstekend kandidaat, zegt Jurgen Bey, ontwerper en directeur van het Sandberg Instituut, de masteropleiding van de Rietveld Academie in Amsterdam. 'Een grafisch ontwerper is gewend te luisteren naar een opdrachtgever. Hij is in staat informatie te ordenen en te vertalen naar een efficiënt en esthetisch product. Door de alomtegenwoordigheid van visuele communicatie is grafische vormgeving een industrieel product met een zeer persoonlijke signatuur. Deze individualisering van de industrialisatie wordt een belangrijk thema. Hoe kunnen we producten creëren met een persoonlijke waarde?'


De DAE spreekt zich officieel nog niet uit over de benoeming. 'De sollicitatieprocedure is nog niet afgerond, want naast de creatief directeur moet er ook nog een onderwijsdirecteur worden benoemd', aldus Jan Wolter Wabeke, voorzitter van de Raad van Toezicht. Widdershoven zal slechts twee dagen per week in Eindhoven zijn; de resterende tijd is voor Thonik. Lag het benoemen van één directeur voor beide functies niet voor de hand? Wabeke: 'Het vinden van iemand die gekwalificeerd is voor zo'n zware functie is zoeken naar een schaap met vijf poten. Ze schijnen te bestaan maar in de sollicitatieprocedure zijn we die niet tegengekomen.'


Een duo-directie kan een voordeel zijn, meent Bakker. 'Widdershoven houdt nu met Thonik voeling met de ontwerppraktijk. Daarbij, Li Edelkoort was ook maar één keer per maand in Eindhoven. Zij kon vertrouwen op haar rechterhand, de directeur onderwijs Liesbeth in 't Hout.' Dat Thonik te veel tijd zou opslokken, daarover maakt Van Rijs van MVRDV zich geen zorgen. 'Het is een gevestigd bureau dat ook zonder zijn dagelijkse bemoeienis doordraait. Hij kan best even wat afstand nemen. Daarbij is zijn vrouw Nikki nog steeds betrokken bij de dagelijkse gang van zaken.'


Een belangrijke taak van Widdershoven wordt het herstellen van 'de rust in de tent', zegt Beumer. 'Er zijn nogal wat ontevreden mensen door alle bestuursperikelen. Widdershoven is een aimabel persoon die mensen kan binden.'


Daarnaast beschikt Widdershoven over strategisch inzicht door samenwerking met de 'groene' Triodos Bank en de SP, zegt MVRDV-architect Van Rijs. 'Hij zit aan de tafel bij tal van grote organisaties die voor een drastische koerswijziging staan. Als vormgever was het zijn taak om deze nieuwe koers te communiceren. Dat kan alleen als je goed inzicht hebt in hoe zo'n organisatie in elkaar steekt.' Volgens Jurgen Bey is Widdershoven - zoals elke grafisch vormgever - genereus in het laten doorklinken van andere meningen. 'Een grafisch vormgever moet tenslotte dienstbaar zijn aan de opdrachtgever.'


Van Rijs is lovend over de communicatievaardigheden van Widdershoven. In 2001 bouwt Van Rijs met MVRDV op een binnenplaats in het centrum van Amsterdam een woonwerkpand voor Widdershoven. 'Een schoenendoos die nogal in het oog springt' was de treffende omschrijving van Het Parool. De felle kleur - de keuze van Widdershoven - zorgt letterlijk voor een oranje waas voor ogen bij de omwonenden. Na een emotionele protestactie bindt Thonik in en krijgt het omstreden gebouw een mildere, groene kleur. 'Het was een heftige ervaring omdat hij persoonlijk onder vuur lag. Ik denk dat hij daardoor nog beter beseft dat bij delicate kwesties alles draait om zorgvuldige communicatie.'


Ook de vakinhoudelijke koers van de DAE ligt onder vuur. Het maken van kritische statements wordt in Eindhoven meer gewaardeerd dan het bedenken van een noodzakelijke gebruiksvoorwerp, brommen critici. Van ontwerpers worden praktische oplossingen verlangd voor nijpende problemen als vergrijzing, milieuproblematiek en globalisering.


De voornaamste taak van Widdershoven is dan ook een intensivering van het onderwijs, meent Timo de Rijk, hoogleraar Design Cultures aan de VU in Amsterdam en als designhistoricus verbonden aan de TU Delft. 'Op een volwaardige designopleiding moet ook volwaardig onderzoek worden gedaan. Niet alleen naar samenwerking met wetenschappers en technici maar ook in de culturele aspecten. Denk daarbij aan hoe Hella Jongerius, zelf afgestudeerd in Eindhoven, intensief onderzoek doet naar kleurbeleving. Onderzoek is nu nog te vaak een beetje googlen en de geest vrij maken.' De Rijk zet dan ook vraagtekens bij het niveau van veel alumni. 'Te vaak wordt een mediagenieke uitstraling verward met een doordacht concept.'


Toch hoopt ontwerper Jurgen Bey dat de DAE vooral een generator blijft voor innovatieve ideeën. 'De nadruk ligt vaak op spullen. Maar vormgeving gaat in de eerste plaats over menselijk gedrag en de maatschappelijke context. Als grafisch vormgever is Widdershoven sterk gericht op deze immateriële aspecten van vormgeving.' Daarbij is de nieuwe directeur politiek geëngageerd en dat is volgens Bey een goede zaak: 'Een duidelijke stellingname is onontbeerlijk in deze tijd. Welke politieke keuze dat is, is minder interessant.'


Hoewel De Rijk kanttekeningen plaatst bij de kritiekloze bewondering van de DAE door een kunstminnende kaste, onderschrijft ook de Delftse designprofessor 'de solide basis in het culturele veld' als een bijzondere kwaliteit. Maar de academie positioneert zich te nadrukkelijk als een invloedrijk cultureel instituut. 'Een creatief directeur vinden ze vanzelfsprekend, alsof de school een theatergezelschap of een modemerk is', aldus De Rijk, wiens doel het overigens niet is om 'de aloude tegenstelling tussen Delft en Eindhoven' aan te wakkeren. 'De focus moet weer verschuiven naar de primaire functie: het opleiden van studenten.'


Extra: Hoofdpijndossiers

In Eindhoven wacht Widdershoven een uitdagende taak. Nadat de DAE in 2008 nog het predicaat 'institute of excellence' krijgt - goed voor een jaarlijkse bonus van 1 miljoen euro - volgt daarna een neerwaartse spiraal. Na het vertrek van Li Edelkoort wordt Alexander van Slobbe aangetrokken als creatief directeur. De modeontwerper houdt het na amper een jaar voor gezien. Officieel omdat hij zijn baan in Eindhoven niet kan combineren met zijn eigen modelabel. Maar de stroperige bureaucratie op de academie zou hem hebben gefrustreerd, zo wordt gefluisterd. Vervolgens blijkt dat de academie het internationale keurmerk Master of Arts-opleiding voert zonder de benodigde papieren. Een rechtszaak door nota bene de studenten kan ternauwernood worden voorkomen.


Vorig jaar verzandde de wereldvermaarde opleiding zelfs in een bestuurscrisis. De drie hoofden van de masteropleiding zegden het vertrouwen op in de directeur Anne Mieke Eggenkamp, die Van Slobbe was opvolgd. De bureaucratische bestuursstijl zou te veel botsen met autonomie van de docenten, waardoor de kwaliteit van het onderwijs in het geding kwam. Maar de ware aard van het conflict was een chaotische sfeer waarin wantrouwen en artistieke vrijblijvendheid floreren. De impasse werd pas doorbroken met het vertrek van de directeur. Vanwege teruglopende huuropbrengsten van het gebouw en het wegvallen van de 'excellence-bonus' moet ook nog eens worden bezuinigd. Kortom, de nieuwe directeur erft diverse hoofdpijndossiers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden