Nu weten we nog niets van blinde vlek in geschiedenis

Rommelig gepresenteerde, uitgeklede tentoonstelling over koloniaal verleden in de 'West'.

Johan Maurits & Frans Post. Twee Nederlanders in Brazilië. Tot en met 21 november in het Rijksmuseum, Amsterdam. rijksmuseum.nl

Wat zou bij Wordfeud de woordwaarde van 'gelegenheidstentoonstellinkje' zijn? Waarschijnlijk veel. Maar wie werkelijk op zo'n tentoonstelling verzeild raakt, heeft er weinig aan. Die denkt alleen: wat doe ik hier?


Zoals deze dagen in het Rijksmuseum, bij de expositie rond Johan Maurits en Frans Post, twee belangrijke historische figuren als het gaat om de kortstondige kolonisatie van de Braziliaanse westkust in de 17de eeuw.


Op zich waren de jaren tussen 1630 en 1654, waarin de Hollanders vaste voet hadden in Brazilië ten koste van de Portugezen, een gedenkwaardige periode in de vaderlandse geschiedenis. De bezetting was een initiatief van de West-Indische Compagnie die in Brazilië suikerplantages wilde exploiteren en slaven, afkomstig uit Afrika, wilde afzetten. Om dat een beetje ordentelijk te laten verlopen, arriveerde in 1637 graaf Johan Maurits van Nassau-Siegen, die er zeven jaar gouverneur zou zijn. Een 'verlicht bestuurder' die tot zijn gevolg wetenschappers, kaartenmakers, biologen en kunstenaars kon rekenen, onder wie schilder en tekenaar Frans Post (1612-1680).


Opzet van deze cultureel-wetenschappelijke onderneming was een etnografisch en antropologisch beeld te geven van wat in Brazilië werd aangetroffen. Het zou uiteindelijk resulteren in een lijvige studie: de Historia Naturalis Brasiliae. Post zorgde daarin voor de plaatjes. Hij had zeven jaar in het nieuwe continent getekend en geschilderd: de kustlijn, de verschillende forten en ruïnes, de uitbundige vegetatie, enkele oorlogsschermutselingen, de straf geleide suikerproductie, en de plaatselijke bevolking van indianen, slaven en blanken.


Genoeg materiaal om een interessante presentatie van te maken, zou je zeggen. Ook omdat het koloniale verleden in de 'West' de laatste tijd, mede dankzij de tv-serie over de slavernij, behoorlijk in de belangstelling staat.


Het is tot nu toe een blinde vlek in ons collectieve geheugen geweest. Komt bij dat de combinatie van geschiedenis en kunst, feit en verbeelding, documentairewaarde en artistieke inbreng een buitengewone invalshoek is. Maar zoals de tv-serie de angst etaleert om een serieus onderwerp als de Hollandse betrokkenheid bij de slavernij met enige diepgang te behandelen, vergelijkbaar is de tentoonstelling in een minuscuul zaaltje van amper 25 vierkante meter.


In beide gevallen - op tv als in het Rijks - is het uitgangspunt de kijker/bezoeker niet al te zeer te vermoeien. In de serie resulteert dat in een snelle montage van beelden en interviews die de hele slavengeschiedenis in korte fragmenten verknipt. Op zijn beurt is de presentatie in het Rijksmuseum rommelig en ad hoc, zeker gezien de zorgvuldigheid waarmee Johan Maurits en Frans Post destijds de kolonie in beeld hadden willen brengen.


Want wat komen we in het Rijksmuseum nu eigenlijk te weten? Om eerlijk te zijn: niets. De tentoonstelling, die is georganiseerd als onderdeel van het Brasil Festival, maakt een uitgeklede indruk. Post schilderde in de jaren dat hij in Brazilië verbleef achttien doeken, waarvan er nog zeven over zijn. Geen daarvan wordt nu getoond. Waardoor de oorsprong van hoe Post de Nederlandse bevolking een idyllisch beeld van de nieuwe kolonie heeft voorgeschoteld onderbelicht blijft. Er is ook geen enkel spoor van die andere kunstenaar die tot Maurits' gezelschap behoorde, Albert Eckhout, die anders dan Post vooral de inlandse populatie een gezicht gaf. En van al het wetenschappelijk onderzoek dat onder 'Maurits de Braziliaan' werd gedaan, zijn slechts enkele fragmenten te zien. Het zijn al met al snippers die het verleden niet tot leven laten komen, noch iets zichtbaar maakt van de romantische beeldvorming die Post zo zorgvuldig toepaste.


Voor een instelling als het Rijksmuseum, dat zich zo graag opwerpt als het nieuwe Nationale Museum van de Nederlandse Geschiedenis, een buitengewoon karig resultaat.


-----------------------------------------------------------------------------------------


Historia Naturalis Brasiliae

De lijvige studie over wat er in Brazilië werd aangetroffen, was vervaardigd in opdracht van graaf Johan Maurits van Nassau-Siegen. Hij arriveerde in 1637 in Brazilië en was er zeven jaar gouverneur. Frans Post zorgde voor de plaatjes. Zeven jaar lang had hij in het nieuwe continent getekend en geschilderd.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden