nieuws iran

Nu pas blijkt hoe bloedig de protesten in Iran zijn verlopen, Amnesty rept over 161 doden

Scherpschutters en paramilitairen hebben in Iran mogelijk meer dan 161 mensen gedood. Dat gebeurde tijdens een week van protesten. Het aantal ligt veel hoger dan aanvankelijk gedacht.

Er zouden volgens Amnesty International 161 doden zijn gevallen tijdens de protesten in Iran. Beeld AFP

Het geweld onttrok zich aan de waarneming van velen. Het regime had het internet afgesloten. De autoriteiten overwegen dit voor langere tijd te doen.

De vele doden (ten minste 161 volgens Amnesty International), 7.000 arrestaties, vele honderden gewonden: het toegepaste geweld in Iran is enorm. Vermoedelijk vielen in één week meer doden dan tijdens de massademonstraties in 2009, die ruim een maand duurden. Destijds kwam de zogeheten Groene Beweging in het geweer tegen mogelijke verkiezingsfraude. De confrontaties waren toen wereldwijd op de nieuwsbulletins te volgen.

Het ingrijpen van de autoriteiten wordt nu gezien als meedogenloos. ‘Het regime besloot vrijwel direct om met scherp op betogers te schieten,’ zegt Shervin Malekzadeh, politicoloog en Iran-onderzoeker van Colgate University in New York. ‘Dit soort geweld tegen demonstraties hebben we in Iran de afgelopen decennia niet gezien. Het lijkt erop dat de manier van denken binnen het regime is veranderd.’

Veel van wat er sinds vrijdag 15 november is gebeurd in Iran is in nevelen gehuld. Nadat het regime op die dag plotseling de prijzen van brandstof drastisch had verhoogd (afhankelijk van de hoeveelheid met 50 tot 300 procent), gingen mensen massaal de straat op. Twee dagen later zette de overheid het internet op zwart, en kwam er nauwelijks nog informatie uit het land. Nu het internet weer op gang komt, blijkt hoe bloedig de protesten zijn verlopen.

Op sociale media gaan filmpjes rond van met bloed besmeurde straten, veiligheidsagenten die op straat en vanaf de daken op menigten schieten, en mannen van de paramilitaire Basij-militie die met knuppels op betogers inslaan. Er zijn ook veel beelden van demonstranten die de politie massaal te lijf gaan, gebouwen in brand steken, en in één geval zelfs met een auto op de ME inrijden.

Mensenrechtenorganisatie Amnesty International komt op een dodental van ten minste 161, op basis van informatie van familieleden, journalisten, en mensenrechtenactivisten. De doden vielen door kogels, op twee na. Het aantal arrestaties, 7.000, kwam van een parlementslid dat mogelijk zijn mond voorbijpraatte. Het aantal gewonden is onduidelijk, maar vele honderden is een voorzichtige schatting. Amnesty heeft rapporten ontvangen van veiligheidsagenten die in ziekenhuizen zochten naar mensen met kogelverwondingen, lichamen van doodgeschoten betogers meenamen, en familieleden bedreigen met repercussies als ze met de media praten.

Het regime wijt de onrust  aan een westerse samenzwering en meldde woensdag dat zij acht ‘CIA-agenten’ op heterdaad had betrapt, van wie zes ‘terwijl zij demonstraties bijwoonden en orders van de CIA uitvoerden’.

De ogenblikkelijke en genadeloze reactie tekent de mentaliteit van een regime dat zich van alle kanten belegerd voelt, zegt politicoloog Malekzadeh. In de Perzische Golf legt de Amerikaanse Vijfde Vloot Teheran het vuur aan de schenen, in Libanon en Irak zijn massale demonstraties tegen Iraanse invloed, sancties van de VS zorgen voor economische druk, Washington heeft het atoomakkoord opgezegd, de EU laat zich in die kwestie nauwelijks horen en dan komt er ook nog eens een interne opstand. Het vertrouwen in diplomatie heeft een dieptepunt bereikt, en in het regime hebben hardliners de overhand.

‘Bij het regime heerst nu een oorlogsmentaliteit’, zegt Malekzadeh. ‘En dat voorspelt weinig goeds voor toekomstige betogers. Op de hele lange termijn creëert het regime zo steeds meer tegenstand, maar ze hebben ook aan Syrië gezien: gewelddadige onderdrukking werkt, en je komt ermee weg. Uiteindelijk kunnen betogers niet op tegen de gewapende macht van de staat.’

De demonstraties in Iran volgden hetzelfde patroon als elders in de wereld, in de protestgolf van afgelopen maanden: betogers gaan de straat op omdat zij een overheidsmaatregel ervaren als de druppel, en vervolgens loopt een hele emmer vol wrok over. In Chili begon het met metrokaartjes, in Libanon met WhatsApp, en in Iran met brandstofprijzen. Langslepende onvrede komt aan de oppervlakte, verder gevoed door een gewelddadige overheidsreactie op protesten, en betogers eisen politieke verandering.

Maar in tegenstelling tot elders verdween Iran al snel in een zwart gat. In normale tijden is toegang tot nieuwssites en sociale media vanuit het land al abominabel. De BBC, The New York Times, Youtube, Facebook, Twitter; wie een website bezoekt die het regime niet kan controleren, krijgt ‘access denied’ op het beeldscherm te zien. Wie de blokkades probeert te omzeilen met bijvoorbeeld een Virtual Private Network (VPN), een virtuele omweg, kan in Iran vaak rustig een broodje eten voordat de gewenste illegale site geladen is.

Deze keer ging vrijwel het hele internet dagenlang op zwart. Volgens Netblocks.org, een organisatie die internetcensuur in kaart brengt, werd internetverkeer vanaf 15 november teruggebracht tot zo’n 5 procent van het normale volume. ‘Iran is geïsoleerd van de rest van de wereld’, schreef de organisatie. Ruim een week later kwamen verbindingen weer gedeeltelijk op gang, maar mobiel internet en contact met de buitenwereld blijven zeer beperkt.

Dat zou weleens het nieuwe normaal kunnen worden. Tot nu toe hanteerde het regime een zwarte lijst, met daarop duizenden sites die Iraniërs niet mogen bezoeken. Blijkens een brief die het staatsorgaan voor toezicht op informatietechnologie (ITO) deze week rondstuurde, overweegt het Iraanse regime verscherpte controle. Het ITO vraagt welke buitenlandse websites bedrijven en instellingen absoluut nodig hebben om te kunnen functioneren. ‘Om te zorgen dat essentiële diensten beschikbaar blijven’, zei het hoofd van de ITO, Amir Nazemi, tegen BBC Persia.

Dat kan erop duiden dat het regime werkt aan een zogeheten ‘witte lijst’: een overzicht met buitenlandse websites die Iraniërs mogen bezoeken, waarbij de rest permanent op zwart gaat. Daarnaast zou Iran haar eigen internet ontwikkelen, met lokale - en dus beheersbare - versies van populaire sociale media en communicatie-apps. Binnen het regime klinkt de roep om een dergelijk ‘schoon internet' de afgelopen jaren steeds luider.

‘Dat zou betekenen dat Iraniërs hun stem kwijtraken’, zegt Mansoureh Mills, Iran-onderzoeker van Amnesty International. ‘Universiteiten en bedrijven kunnen bij zo’n gecontroleerd ‘intranet’ functioneren, maar informatie over mensenrechtenschendingen zou de buitenwereld nauwelijks nog bereiken. Dat betekent dat het regime volledig ongestraft geweld kan gebruiken.’

Er wordt wereldwijd steeds vaker geprotesteerd, maar het is minder effectief dan ooit

De wereldwijde golf van anti-regeringsprotesten kreeg ogenschijnlijk een opsteker met het vertrek van de Boliviaanse president Evo Morales. Maar kijk verder, en vreedzame protesten blijken steeds minder effectief.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden