Betogers in de straten van Medellín.

analyse Colombia

Nu ook in Colombia massale protesten: wat is hier aan de hand?

Betogers in de straten van Medellín. Beeld AFP

Zondag is het drie jaar geleden dat een vredesverdrag tussen de Farc en de Colombiaanse regering een einde maakte aan ruim een halve eeuw burgeroorlog. De aanvankelijke hoop heeft plaatsgemaakt voor onvrede over de gebrekkige implementatie van het akkoord en over de kwakkelende economie.

Deze week gingen in Colombia honderdduizenden mensen de straat op bij een van de grootste protesten in de recente geschiedenis van het land. Een nationale staking op donderdag bracht volgens de politie 207 duizend betogers op de been tegen de regering. President Iván Duque heeft het leger in opperste staat van paraatheid gebracht en de grenzen met omringende landen gesloten. De protesten waren grotendeels vreedzaam. Op enkele plaatsen vielen betogers ordetroepen aan; op sociale media deden berichten de ronde over buitensporig politiegeweld. 

Hoewel betogers ongetwijfeld hopen te profiteren van het protestklimaat elders in Latijns-Amerika, worden de Colombianen geplaagd door hun eigen unieke problemen. Zondag is het drie jaar geleden dat de regering en de links-radicale Farc-beweging een historisch vredesakkoord sloten, maar de hoop op een nieuwe start is tanende. Drie redenen voor de onrust in Colombia.

1. Armen vrezen economische hervormingen

De lont in het kruitvat lijkt de vrees, vooral onder minder bedeelde Colombianen, voor aanstaande economische hervormingen. De economie van Colombia heeft weliswaar geprofiteerd van toegenomen stabiliteit sinds het vredespact met de Farc, maar de economische ongelijkheid is enorm en de kosten voor het levensonderhoud stijgen door onder meer hoge inflatie en een zwakke peso. Ruim een op de tien Colombianen zit zonder werk, en bij jongvolwassenen is dat een op de zes. 

Op sociale media gaat het hardnekkige gerucht dat de impopulaire conservatieve regering van Duque op het punt staat om het staatspensioenfonds af te schaffen, de pensioenleeftijd te verhogen en het minimumjeugdloon te verlagen. Duque bezweert dat die maatregelen niet in de planning liggen. Studentengroepen zeggen bovendien dat de regering haar beloften om meer te investeren in onderwijs, gedaan na een protestgolf in 2018, niet nakomt.

In de hoofdstad Bogotá, Medellín, Cali en Barranquilla gaven mensen donderdag gehoor aan een oproep van vakbonden en studentenbewegingen tot een nationale staking. In Bogotá lag het anders zo verstikkende verkeer lam en kwam het eind van de middag tot botsingen tussen jongeren en de politie. Zeker 37 politiemensen en 42 burgers raakten gewond, de meesten door traangas. In de zuidwestelijke stad Cali gold van zeven uur ’s avonds tot zes uur ’s ochtends een avondklok nadat mensen een aantal winkels hadden geplunderd. Enkele tientallen mensen werden gearresteerd.

2. Moorden leiden tot woede

Ondanks het vredesakkoord met de Farc in november 2016 tiert het geweld nog altijd welig, voor het overgrote deel in inheemse regio’s waar de staat decennia lang nauwelijks aanwezig is geweest. Nadat de Farc drie jaar geleden de wapens neerlegde, ontstond in dergelijke regio’s een machtsvacuüm en gingen andere gewapende en criminele groepen – waaronder dissidente voormalige Farc-strijders – met elkaar op de vuist. Zij vechten onder meer om controle over de lucratieve teelt en handel in coca, de grondstof voor cocaïne.

Inheemse volkeren – zo’n 115 etniciteiten met bijna 2 miljoen leden – verzetten zich dikwijls tegen de dominantie van de drugsindustrie in hun regio. Sinds het vertrek van de Farc is de strijd in sommige gebieden zelfs heviger geworden. Vooral in de zuidwestelijke provincie Cauca, ten zuiden van de stad Cali, vallen veel doden. Zo’n vierhonderd inheemse leiders en sociale activisten zijn de afgelopen vier jaar vermoord, volgens hulporganisaties.

De moorden zijn vrijwel ongestraft gebleven. Veel inheemse betogers sloten zich donderdag aan bij de nationale protesten en eisten bescherming. Na de laatste moorden, in oktober, beloofde de regering 390 miljoen dollar te investeren in de economie van de regio. Ook zei Duque 2.500 extra militairen te sturen, wat leidde tot zowel goedkeuring als vrees voor verheviging van de strijd.

In Bogotá raakten zeker 37 politiemensen en 42 burgers gewond. Beeld Getty Images

3. Gerommel aan vredesakkoord Farc zorgt voor onrust

Veel Colombianen maken zich ernstige zorgen over de manier waarop Duque probeert te morrelen aan de wet die het fundament is onder het vredesakkoord met de Farc. Oud-president Álvaro Uribe, een rechtse hardliner die tijdens zijn termijn van 2002 tot 2010 de Farc op bloedige wijze bestreed en zich daarbij schuldig maakte aan ernstige mensenrechtenschendingen, maakte in april publiekelijk bezwaar tegen een zestal afspraken in de wet. Daags erna stelde Duque vergelijkbare wijzigingen voor, wat ertoe leidde dat hij in de pers werd uitgemaakt voor ‘onderpresident’. 

De vrede met de Farc – hoe imperfect ook – wordt door velen gekoesterd, in een land dat vijftig jaar lang werd geteisterd door burgeroorlog en drugsmaffia. Duque is president namens de partij Centro Democrático, waarvan oud-president Álvaro Uribe de oprichter is. Tegenstanders zeggen dat de huidige president aan het lijntje loopt van Uribe, fel tegenstander van de Farc, en dat hij met zijn optreden de vrede ernstig in gevaar brengt.

De president wil onder meer dat voormalige Farc-guerrillero’s financieel aansprakelijk kunnen worden gesteld voor door hen veroorzaakt leed, tegen eerder gemaakte afspraken in, en verzet zich tegen de afspraak dat guerrillero’s die zich hebben overgegeven niet worden uitgeleverd. Dat zijn twee essentiële pijlers onder het vredesakkoord. The New York Times schreef in mei dat Duque het leger had opgedragen het aantal gedode en/of gevangen criminelen en guerrillero’s te verdubbelen, zelfs al zou dat meer burgerslachtoffers opleveren. Dat bevel riep herinneringen op aan de donkerste jaren van de burgeroorlog, toen paramilitairen onder vergelijkbare orders van oud-president Uribe vermoedelijk duizenden inheemse burgers executeerden en hen vervolgens afschilderden als rebellen.

Avondklok in Bogotá

Vanwege de aanhoudende protesten tegen het regeringsbeleid is vrijdag de avondklok ingesteld in hoofdstad Bogotá. Er zijn 20.000 agenten op de been om te voorkomen dat er rellen ontstaan.

Er wordt wereldwijd steeds vaker geprotesteerd, maar het is minder effectief dan ooit

Protest like it’s nineteen-eighty-nine: demonstraties overspoelen de wereld en regimes wijken. In Bolivia, Soedan, Libanon. Maar kijk verder, zoals onderzoekers van Harvard deden, en het lijkt erop dat demonstreren meer aandacht dan verandering genereert.

De laatste tocht van de Farc

Na ruim vijftig jaar burgeroorlog bereikten de links-radicale rebellen van de Farc, die hun strijd financierden met cocaïnehandel, in 2016 een akkoord met de Colombiaanse regering. Na een lange tocht te voet door de natte jungle van het Zuid-Amerikaanse land legden zij hun wapens neer. Marjolein van de Water, toenmalig correspondent van de Volkskrant in Latijns Amerika, liep met ze mee en maakte dit bijzondere verhaal: de laatste tocht van de Farc.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden