Nu of nooit voor de volkspeiling

Leefbaar Utrecht roept op niet te gaan stemmen...

DEN HAAG Het zevende burgemeestersreferendum, in Utrecht, dreigt zo’n fiasco te worden dat het wel eens het laatste zou kunnen blijken. In Eindhoven (houdt januari een volkspeiling) en Rotterdam (overweegt een referendum) worden de taferelen met argusogen gade geslagen.

De Utrechtse bevolking was al langer sceptisch, vooral nadat de keuze ging tussen een PvdA’er en een PvdA’er.

Inmiddels heeft een van beiden, VNG-directeur Ralph Pans, gezegd dat hij zelf eigenlijk ook niks voor het referendum voelt. Mocht het een truc zijn, dan heeft die niet gewerkt; hij staat nu in de peilingen nog verder achter op zijn concurrent, Kamerlid Aleid Wolfsen.

De gemeenteraad praat er vanavond over. Leefbaar Utrecht heeft de kiezers al opgeroepen om voor een keer maar eens niet te stemmen. Wanneer de opkomst onder de 30 procent blijft, is de uitslag niet geldig.

‘Dat is dus een referendum over het referendum’, zegt Ruud van Bennekom, secretaris van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB). Die paradox kan er ook nog wel bij, na een kandidaat (Pans) die zelf tegen is, een partij (Leefbaar Utrecht) die bij alle stadia nauw betrokken was en het hele proces nu de nek wil omdraaien, en een ex-kandidaat (Broos Schnetz) die nu de campagne van zijn voormalige rivaal (Wolfsen) steunt.

Van Bennekom wil maar zeggen: consequent gedrag is ver te zoeken en die referenda zijn een warboel. Dat komt door het principe: ‘Of je hebt een werkelijk, rechtstreeks gekozen burgemeester en dan is populariteit het allesbepalende criterium, óf je hebt de benoemde en dan staat kwaliteit voorop’, vindt hij. ‘Zodra die twee in elkaar worden geschoven, gaat het fout.’ Het huidige referendum met een keuze uit twee voorgeselecteerde kandidaten, was in 2002 bedoeld als een opstapje naar een direct door de bevolking gekozen burgemeester.

Maar de wet sneefde in de Eerste Kamer. Wat destijds onvermijdelijk leek, is vijf jaar later verder weg dan ooit. De gekozen burgemeester is dood.

De tussenvorm heeft kiezers nooit kunnen bekoren. Alleen in Best lag de opkomst destijds boven de 50 procent. In de andere vijf gevallen was die veel lager.

Ondertussen blijft wel irritatie bestaan over de traditionele verdeling van burgemeestersposten tussen partijen. In Eindhoven wilde de bevolking vier jaar geleden oud-PvdA-Kamerlid Rob van Gijzel, maar het werd VVD’er Alexander Sakkers. Die was volgens velen onzichtbaar. Nadat hij was opgestapt besloot de gemeenteraad tot het houden van een referendum.

‘Dat Utrecht er een potje van maakt, raakt ons niet’, zegt Paul van Liempd, vicefractievoorzitter van de PvdA in Eindhoven. ‘Als bij ons twee CDA’ers als kandidaten worden voorgedragen, zal je mij niet horen.’ Fractievoorzitter Marcel van Bussel van Leefbaar Eindhoven vermoedt dat de boel toch in Den Haag wordt bekokstoofd. ‘En het Rijk geeft straks geen subsidie meer om campagnes te financieren. Dan sterft het burgemeestersreferendum vanzelf een zachte dood.’

Rotterdam was eerder dit jaar nog wel in voor een gekozen burgemeester. Die stad kent een paar eigenaardigheden. Burgemeester Opstelten was altijd fel voor. Oppositieleider Marco Pastors van Leefbaar Rotterdam gaf al eens te kennen dat hij best kandidaat zou willen zijn. En in Rotterdam ligt het verwijt van ‘oude politiek’ altijd op de loer. De PvdA kan het zich juist in deze stad moeilijk permitteren om tegen een burgemeestersreferendum te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden