ReportageStichting Francisco Franco

Nu moeten de laatste aanhangers van de Spaanse dictator Franco zich definitief koest houden

Juan Chicharro Ortega, president van de Fundación Nacional Francisco Franco.Beeld César Dezfuli

Een nieuwe wet maakt definitief een einde aan de in Spanje nog altijd sluimerende verering van Francisco Franco. De aanhangers van de in 1975 overleden dictator spreken van een ‘totalitaire wet’. ‘Je moet de daden van Franco in de tijd zien.’

De adepten van Francisco Franco leiden tegenwoordig een teruggetrokken bestaan. Met tal van brieven, bustes en portretten houden ze zich op in een geel appartementsgebouw, vlak bij het Bernabéu-stadion van Real Madrid. Van de buitenkant zie je niet dat de Fundación Nacional Francisco Franco hier zetelt. De ingang ligt verscholen achter een hoog zwart hek. Pas wie daardoor naar binnen gaat, ziet een eerste discrete aankondiging, naast de deurbel: FNFF.

‘Dit gebouw is neergezet door Franco’, vertelt Emilio de Miguel (82), secretaris van de Franco-stichting. ‘Allemaal sociale huurwoningen. Wist je dat Franco er daar vijf miljoen van heeft gebouwd?’ Het is een schromelijke overdrijving, maar De Miguel loopt alweer verder, naar de badkamer. ‘Moet je zien, niets aan veranderd. Een wastafel, een toilet, een bad. Dit was ongekend, hoor, begin jaren vijftig. Niet alleen in Spanje, in heel Europa!’

De vertrekken van de Franco-stichting zijn tot de nok toe gevuld met Franco-parafernalia. Ook het persoonlijke archief van Franco, de dictator die Spanje van 1939 tot zijn dood in 1975 regeerde, wordt hier bewaard: 30 duizend documenten, van briefwisselingen met Hitler en Mussolini tot wetten waarbij hij opmerkingen in de kantlijn krabbelde. Er zijn boekenkasten vol Franco-biografieën. ‘Niet de Katholieke Koningen, niet Filips de Tweede, maar Franco is de Spanjaard die de meeste biografieën heeft opgeleverd’, licht De Miguel toe. ‘Wij weten zo langzamerhand niet meer waar we ze moeten bergen.’

Op de staatsieportretten die hiernaartoe werden gebracht vanuit gemeentehuizen en legerhoofdkantoren is generaal Franco, ondanks zijn geringe lengte van 1,63 meter, steevast van onderen afgebeeld, neerkijkend op de goegemeente. Er zijn straatnaamborden met Plaza del General Franco erop. Sinds een jaar of tien hebben overheden de opdracht dit soort namen te veranderen. Soms worden de oude bordjes naar de stichting gezonden.

De huidige regering gaat nog een stap verder. Na een intermezzo waarin rechts gedurende zeven jaar aan de macht was, wordt Spanje nu opnieuw bestuurd door links. Een van de eerste daden was het opgraven van het stoffelijk overschot van Franco in de Vallei van de Gevallenen. En vorige week pakte de ministerraad door: de raad keurde een wetsvoorstel goed voor de ‘democratische herinnering’, bedoeld om een definitief einde te maken aan de Franco-verering.

Opgegraven en geïdentificeerd

In de wet staat onder andere dat republikeinse slachtoffers uit de Spaanse Burgeroorlog straks op kosten van de staat worden opgegraven en geïdentificeerd. Leraren worden duidelijker geïnstrueerd over hoe ze de Franco-tijd in de lessen moeten behandelen – nu slaan ze die pijnlijke periode uit het verleden, waarover in Spanje heel verschillend wordt gedacht, gemakshalve vaak over. De Vallei van de Gevallenen wordt omgevormd tot een gedenkplaats. En de Stichting Francisco Franco wordt verboden.

De nieuwe wet is in de woorden van vicepremier Carmen Calvo nodig voor ‘een gesloten verdediging’ van de Spaanse democratie, onder andere tegen de nieuwe rechtse partij Vox. ‘We zullen nooit een grootse democratie zijn als we ons verleden niet op een rechtvaardige manier onder ogen zien’, zei ze tijdens de persconferentie over de wet. ‘Onze jongeren moeten weten waar we vandaan komen. We willen ook landgenoten die tegen het fascisme vochten, en die daarbij het leven lieten, hun waardigheid teruggeven.’

Er worden boetes tot 150 duizend euro ingesteld voor het vernietigen van massagraven of gedenkplaatsen, en voor het toestaan van bijeenkomsten die vernederend kunnen zijn voor de slachtoffers – denk aan het roepen van viva Franco en het brengen van fascistengroeten.

Voor een weerwoord, heeft de Franco-stichting besloten, moeten we bij de generaal zijn. Zo noemen de medewerkers voorzitter Juan Chicarro (70), een man in een slobberend colbertje met een kruisje om zijn nek. Voordat hij met pensioen ging, diende Chicharro in het leger. Nu houdt hij kantoor bij de Franco-stichting in het gezelschap van een gigantisch portret van de Generalísimo.

Totalitaire wet

‘Het enige wat wij willen, is de geschiedenis vertellen op de manier waarop wij die zien’, verklaart de generaal. ‘Maar dat mag straks niet meer. De wet definieert dan de geschiedenis. Dat maakt het tot een totalitaire wet.’ En bovendien een afleidingsmanoeuvre, denkt Chicharro. Voor de regering is dit een comfortabel onderwerp, want linkse kiezers moeten in grote meerderheid niets van Franco hebben. ‘Nu heeft niemand het over de 30 duizend coronadoden die in Spanje al zijn gevallen, over de werkloosheid of de hongerrijen’, zegt hij, doelend op de vele Spanjaarden die in de rij moeten staan voor voedsel. 

Maar begrijpt hij de bezwaren tegen het verheerlijken van een autoritair regime waarin burgerlijke vrijheden niet bestonden? ‘Dat moet je in die tijd plaatsen’, verweert Chicharro zich. ‘Spanje was een miserabel land na de Burgeroorlog (die mede door Franco was begonnen, red.). Eerst wilden de mensen eten, een huis, een school. Dan pas gaan ze denken aan vrijheid. Maar als je geen honger hebt gehad, kun je dat niet begrijpen.’

En wat te denken van de tienduizenden tegenstanders die onder Franco’s bewind werden gemarteld en gefusilleerd? Chicharro begint hard te lachen als hij de vraag hoort. ‘Geen gebrek aan respect hoor’, herstelt hij zich. ‘Ik heb die vraag alleen al zo vaak gehoord, en ik weet precies hoe ik hem moet beantwoorden.’ Hij begint een lang betoog, over doden in het communistische Rusland, in China, in het Frankrijk na de oorlog, over de atoombommen op Japan, het bombardement op Dresden. ‘Nee, wat in Spanje gebeurde, stelde niets voor’, besluit hij.

Secretaris De Miguel van de stichting loopt even later mee naar de deur. Een stevige deur, een die niet zomaar is te forceren, erin gezet nadat er twee jaar geleden werd ingebroken bij de stichting. Ach ja, zucht de 82-jarige franquist. Hoe anders was dat in de tijd van Franco. ‘We woonden midden in Madrid, maar hadden nooit een slot op de deur. Tot twee jaar na de dood van Franco. Toen was het niet meer veilig.’ 

Waarom de ultra-rechtse partij Vox steeds meer stemmen krijgt

De banden tussen de Franco-stichting en de nieuwe politieke partij Vox zijn warm. Wie zijn deze politici?

Franco herbegraven

Een jaar geleden werd het stoffelijk overschot verplaatst van de Vallei van de Gevallenen naar een kleine begraafplaats. Zo ging dat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden