analyseCDU-crisis

Nu Merkel-vazal vertrekt, maakt CDU zich op voor een scherpe ruk naar rechts

Annegret Kramp-Karrenbauer na een persconferentie in Berlijn, vorige week, toen ze al onder vuur kwam te liggen door de actie van haar eigen partij in deelstaat Thüringen.Beeld Carsten Koall / Getty

Annegret Kramp-­Karrenbauer had volgend jaar de nieuwe bondskanselier van Duitsland moeten worden. Zo had Angela Merkel het bedacht. Maar ‘AKK’ maakte maandag onverwacht haar vertrek bekend. Het stort de CDU in een crisis die mogelijk grote gevolgen heeft voor de regering-Merkel.

Een stormachtige verrassing was het, zelfs voor haar naaste politieke collega’s. Maar toch hing het besluit van CDU-voorzitter Annegret Kramp-­Karrenbauer, maandag, om binnenkort op te stappen al in de lucht nog voordat de CDU-fractie in Thüringen samen met de radicaal rechtse AfD een minister-president in het zadel hadden geholpen – een ­situatie die ‘AKK’ had zien aankomen, maar ­vorige week niet wist te voorkomen.

Het is niet zo dat de macht van Kramp-Karrenbauer door de affaire in Thüringen in een klap werd weggeblazen. Het is eerder zo dat ze het gezag dat nodig was om een succesvol partijvoorzitter te zijn, nooit ten volle heeft verworven. Haar imago van ‘Merkelsatelliet’ heeft AKK, zoals ze wordt genoemd, niet van zich af kunnen schudden.

Kramp-Karrenbauer erkende maandag haar gebrek aan macht in de korte verklaring die ze gaf bij haar besluit. Ze was de afgelopen tijd tot de conclusie gekomen, zei ze, dat de partijleiding en het lijsttrekkerschap in dezelfde handen moeten zijn. ‘De open vraag van het kandidaat-kanselierschap verzwakt de CDU in een tijd dat de partij sterk moet zijn’, aldus AKK, die niet direct haar biezen pakt, maar de wacht houdt tot er tegen de zomer een nieuwe voorzitter en lijsttrekker is gevonden.

Daarmee ligt de toekomst van de grootste partij van Duitsland weer open, evenals de vraag of de Grote Coalitie onder leiding van Angela Merkel de eindstreep van najaar 2021 haalt. Want het aangekondigde vertrek van Kramp-­Karrenbauer betekent ook het eind van Merkels strategie om haar laatste termijn uit te zitten als een soort schemerkanselier, in de luwte van een haar welgezinde partijvoorzitter.

Mogelijk vervroegde verkiezingen 

Maar als de volgende CDU-voorzitter niet in dezelfde val wil lopen als Kramp-­Karrenbauer, ligt het voor dat hand dat hij of zij Merkel verzoekt om de weg vrij te maken voor vervroegde verkiezingen.

Het tanen van de macht van Kramp-Karrenbauer begon op het moment dat ze werd verkozen, in december 2018 op het partijcongres in Hamburg. Haar overwinning op de conservatieve concurrent Friedrichs Merz (de teruggekeerde CDU-coryfee uit het vervlogen tijdperk van Helmut Kohl) was zo nipt dat haar speelruimte vanaf het begin werd ingeperkt door een groot contingent mokkende conservatieven.

Vooral in de Oost-Duitse partijverbanden bleef de stemming onder AKK steevast verbitterd. Veel CDU’ers aldaar zien het succes van de rechts-nationalistische AfD als het directe gevolg van de politiek van Angela Merkel. In samenwerking met de AfD zien zij een goede gelegenheid om de partij haar conservatieve gezicht terug te geven. Voor hen zijn de grootste politieke vijanden Die Linke en Die Grünen – de partij waarmee Merkel graag samen zou willen regeren.

Annegret Kramp-Karrenbauer tijdens het partijcongres van de CDU in Leipzig, november 2019. Beeld Florian Gaertner / Photothek / Getty

Sinds de vluchtelingenzomer van 2015 is de kloof in de gelederen van de Duitse christen-democratie zo groot dat er een olifant in past. En omdat Merkel niets met die olifant wist te beginnen, heeft ze hem aan haar opvolgster doorgespeeld.

Zo bezien vallen de gebeurtenissen in de deelstaat Thüringen Kramp-Karrenbauer maar zeer beperkt te verwijten. Toch was het de genadeklap voor haar imago dat het haar vorige week niet lukte om de Thüringse partijvoorzitter Mike Mohring en zijn fractie tot snelle, nieuwe verkiezingen te dwingen. Vooral omdat het Merkel een dag later wel lukte, nota bene vanuit Zuid-Afrika, om diezelfde Mohring het veld te laten ruimen– en dat terwijl Merkel daar officieel niet eens het recht toe heeft, omdat ze binnen de partij geen ambt meer bekleedt.

CDU staat op een splitsing

De CDU is nu terug waar de partij op het congres in december 2018 stond, op het punt dat de weg van de partij rechtdoor gaat of scherp naar rechts.

Van de vier potentiële kandidaten, zullen er ten minste drie rechtsaf slaan. Het ligt voor de hand dat Friedrich Merz, lachend in zijn vuistje, een nieuwe poging waagt, evenals de jonge minister van Gezondheid Jens Spahn. Ook zou het kunnen dat zusterpartij CSU Markus Söder naar voren schuift, de huidige minister-president van Beieren. Alleen de mogelijke vierde kandidaat, Armin Laschet, de huidige regeringsleider in Noordrijn-Westfalen, geldt als ondersteuner van Merkels politiek.

Samen met de vrouw die ze ook als bondskanselier had moeten opvolgen.Beeld Tobias Schwarz / AFP

Kramp-Karrenbauer herhaalde maandag dat de CDU niet open staat voor enige vorm van samenwerking met de AfD. Maar of en hoe lang die brandmuur overeind blijft, hangt vanaf nu vooral van haar opvolger af. De AfD zal er, aangespoord door de gevolgen van hun list in Thüringen, alles aan doen om de gevestigde orde verder in verlegenheid te brengen.

Of de regering in Berlijn de wissel van de wacht bij de CDU overleeft, hangt tevens van de SPD af. Hoe conservatiever het profiel van de nieuwe CDU-voorzitter en -lijsttrekker, des te groter de kans dat de SPD de Grote Coalitie zal opblazen, zeker onder de huidige linkse voorzitters Esken en Walter-Borjans.

Theoretisch bestaat ook de kans dat Merkel zelf tot het inzicht komt dat ze in het belang van de toekomst van haar partij beter kan opstappen. Maar in het licht van het aankomende Duitse EU-voorzitterschap, vanaf juli, lijkt dat onwaarschijnlijk. Volgens de doorgaans goed geïnformeerde Merkel-watcher ­Robin Alexander van Die Welt is de vrouw die al vijftien jaar kanselier is ‘grimmig vastbesloten’ haar vierde termijn te volbrengen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden