Voorbeschouwing Prinsjesdag

Nu komt de tijd van de taaie uitvoering voor Rutte III

Verkeersborden worden weggehaald op de route van de Gouden Koets, ter voorbereiding op Prinsjesdag. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Met enkele verrassende politieke deals wist het derde kabinet-Rutte zich het afgelopen jaar uit de gevarenzone te manoeuvreren. Nu breekt de tijd van de taaie uitvoering aan. Ook premier Mark Rutte zal zichzelf opnieuw moeten uitvinden.

Mark Rutte zal met genoegdoening terugkijken op het afgelopen jaar. Bij de vorige Prinsjesdag leek zijn coalitie nog te verzanden in gekibbel en lethargie. Nu is de stemming omgeslagen. Er ligt een klimaat- én pensioenakkoord, en de potentiële splijtzwam rond het immigratiebeleid is onschadelijk gemaakt. Rutte III gaat de rit uitzitten, is de communis opinio op het Binnenhof.

Het is een plotwending die past bij de leiderschapsstijl van Rutte. Hij is van oudsher de improviserende ontsnappingskunstenaar die altijd een geitenpaadje vindt uit een dreigende politieke impasse. Zo blijft hij sinds 2010 overeind, maar de vraag is inmiddels of die vaardigheden de komende jaren nog net zo relevant zijn.

Nu de belangrijkste deals zijn gesloten – alleen de hervorming van de arbeidsmarkt ligt nog open – is de tijd van de taaie uitvoering aangebroken. Het klimaatakkoord is een politiek kunststukje, maar zal in de praktijk grote inspanningen vergen om ongelukken te voorkomen. Voor het pensioenakkoord geldt hetzelfde: als de stelselwijziging misloopt, neemt de huidige onrust alleen maar toe.

Gaat dit kabinet ‘leveren’, zoals dat in het lelijke Haags jargon heet? Vanzelfsprekend is dat allerminst. Juist bij de uitvoering overtuigt Rutte III nog niet. Zelfs bij relatief kleine dossiers piept en kraakt het overheidsapparaat.

De lijst met incidenten is lang, van de gebrekkige fraudecontrole bij uitkeringsinstantie UWV tot het onvermogen van het CBR om rijbewijzen van 75-plussers te verlengen. Als een verrassing kunnen de mankementen niet komen. De Rekenkamer waarschuwt al langer dat de forse saneringen sinds 2008 ‘de continuïteit van de dienstverlening’ op de proef stellen, ook omdat politici hun ambities niet terugschroeven.

Verstevigingsoperatie

Dat leidt al snel tot complicaties. Zo vertilde minister van Economische Zaken Eric Wiebes zich aan de herstelwerkzaamheden in het Groningse aardbevingsgebied. De overheid nam de rol over van de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) bij de verstevigingsoperatie, maar in de praktijk bleek dat tot frustratie van de Groningers veel moeizamer te gaan dan gedacht.

Ook de Belastingdienst drijft burgers soms tot wanhoop. Staatssecretaris Menno Snel van Financiën moet telkens weer verantwoording afleggen over de wijze waarop een grote groep ouders de dupe is geworden van kafkaëske praktijken rond de kinderopvangtoeslag. Niet voor niets vroeg CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt aan premier Mark Rutte om zich persoonlijk te bemoeien met de chronische problemen bij de Belastingdienst. Volgens hem staan het aanzien van overheid en politiek op het spel.

Harde verwijten klinken er ook rondom het stikstofbeleid. Het verantwoordelijke ministerie van Landbouw liet zich compleet overvallen door een uitspraak van de Raad van State in mei. Een plan B bleek er niet te zijn en het vergunningensysteem voor nieuwe (bouw)projecten ligt inmiddels al maanden plat.

Op Prinsjesdag zal het kabinet er zo min mogelijk aandacht aan willen besteden. De nadruk komt te liggen op de lastenverlichting voor de werkende middenklasse en extra investeringen voor woningbouw. Volgens premier Rutte komt hij met ‘zo’n beetje de meest expansieve begroting sinds Den Uyl’.

Personeelstekort

Zo wekt het kabinet hoge verwachtingen, maar zelfs het uitgeven van extra miljarden blijkt in de praktijk gecompliceerd. Defensie heeft te weinig capaciteit om het geld ‘weg te zetten’ en ook bij andere departementen speelt dat probleem. Het personeelstekort is een extra complicatie. Bij verpleeghuizen ontstaan wachtrijen, basisscholen kampen met klassen zonder leerkrachten.

Dat soort tekortkomingen kunnen in tijden van hoogconjunctuur al snel tot publieke verontwaardig leiden; dat ondervond Paars II eind jaren negentig al. Ook dat kabinet strooide met extra investeringen en lastenverlichtingen, maar toch groeide door de problemen in de publieke sector de onvrede over ‘de puinhopen van Paars’.

Hoofdrolspelers binnen Rutte III kennen de risico’s. Ze proberen die deels te ondervangen door te blijven nadenken over nieuwe ideeën en plannen, zoals recent bijvoorbeeld het voornemen om een groot investeringsfonds op te zetten. Zo willen ze ook voorkomen dat media zich te veel gaan richten op uitvoeringsproblemen. ‘We moeten iets hebben waar ze achteraan kunnen rennen’, aldus een coalitiebron.

Het is onduidelijk of Rutte zich de komende tijd toch meer gaat bemoeien met de praktische uitwerking van de ambitieuze en complexe akkoorden voor klimaat en pensioenen. De premier is altijd iemand van de grote lijnen en vaardige compromissen geweest; de uitvoering komt bij vakministers terecht, net als de verwijten als het mis gaat.

Tot dusver werkt die aanpak, maar toch is bij de VVD ook enige nervositeit te bespeuren over de opmars in de peilingen van iemand als CDA-minister van Financiën Wopke Hoekstra. De ex-McKinsey-partner presenteert zich als een no-nonsensemanager die niet zoveel opheeft met de Haagse politieke mores. Hij is meer bestuurder dan politicus, zo valt te horen.

Nu klinkt dat nog als een verwijt, maar als er meer nadruk komt te liggen op de uitvoering van beleid kan dat opeens ook een aanbeveling blijken.

Uitvoeringsproblemen: vijf acute dossiers

De Belastingdienst kamp al maanden met een toeslagenaffaire waardoor honderden ouders ten onrechte in de financiële problemen zijn gekomen.

Door chaos bij het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen kunnen talloze 75-plussers hun rijbewijs niet verlengen. Het kabinet werkt nu aan coulanceregeling.

De herstelwerkzaamheden en schadeloosstellingen in het Groningse aardbevingsgebied kwamen veel trager op gang dan beloofd door Eric Wiebes. Het leidde tot zware kritiek van bewoners en toezichthouders.

Het ministerie van Landbouw bleek niet voorbereid op een negatieve uitspraak van de Raad van State over het stikstofbeleid. Een plan B was er niet, het vergunningensysteem ligt stil.

Het ministerie van Defensie blijkt volgens een onderzoek uit juni het veiligheidsbeleid nog steeds niet op orde te hebben, ondanks dodelijke ongelukken in het recente verleden.

Waar interessante en spraakmakende verhalen online en in de krant ophouden, gaat het Volkskrantgeluid verder. Wat is een zwart gat precies? En hoe gaat het eraan toe in tbs-klinieken? Onze verhalenmakers leggen het uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden