Reconstructie

Nu Heumensoord sluit, komt alsnog waardering

De kritiek op tentenkamp Heumensoord was vernietigend. Het was te groot, te koud, te nat, te perspectiefloos. Nooit meer zo'n grootschalige opvang. Nu de locatie per 1 mei sluit, zijn de reacties gemengd. 'De mensenrechten zijn op geen enkele wijze geschonden.'

De laatste vluchtelingen verlaten tentenkamp HeumensoordBeeld ANP

Als de vluchtelingen in tentenkamp Heumensoord in maart te horen krijgen dat het kamp gaat sluiten, is de reactie gemengd. Ja, ze hebben al die maanden veel kritiek gehad op de leefomstandigheden in het kamp, maar weggaan nu de kinderen net naar school gaan?

Ook andere betrokkenen bij de grootste opvanglocatie uit de geschiedenis van het COA - de vrijwilligers, de burgemeester, de COA-medewerkers, de buren - die bij het sluiten van het kamp deze week de balans opmaken, zijn opvallend positief.

Critici wijzen op het vernietigende rapport van de Ombudsman, die in februari oordeelde dat het verblijf in Heumensoord schadelijk was voor de gezondheid van asielzoekers en leidde tot 'stress, slapeloosheid en depressieve klachten'. De Kinderombudsman schreef zelfs dat de opvang in Nijmegen 'inhumaan' was.

Hoe anders was het vorig jaar zomer, toen wekelijks duizenden vluchtelingen Nederland binnenkwamen. Het aantal piekte naar 4.200. Het kabinet sloot in oktober zelfs een overeenkomst met de provinciekoepel IPO dat in elke provincie 'een Nijmegen-achtige voorziening' zou komen.

Die voorziening begon met een telefoontje van het COA naar burgemeester Hubert Bruls van Nijmegen, op 14 september 2015. Een dag later stemde hij in met de komst van maximaal 3.000 vluchtelingen. Met behulp van Defensie werd in twee weken tijd het kamp uit de grond gestampt.

Bij de opening bleek dat een tentcompartiment met vier stapelbedden en muren van triplexplaten toch niet helemaal was wat veel vluchtelingen zich bij Nederland hadden voorgesteld. 'Place no good, but people here are good', zei een van hen.

Het COA gaf destijds zelf ook toe dat Heumensoord 'niet ideaal' was, maar 'wel leefbaar'. 'Wij zijn hier niet trots op, maar we zijn wél blij dat we u een plekje kunnen bieden', zei locatiemanager Lian van Driel bij de opening.

Aanvankelijk was het gebrek aan privacy ergernis nummer 1 bij gezinnen, die hun slaapvertrekken moesten delen met andere families. Vrouwen braken zich het hoofd hoe ze zich ongezien moesten omkleden of hun baby's moesten voeden; mannen voelden zich aangetast in hun eer.

Er hadden honderden incidenten plaats. Vaak ging het om vechtpartijen, ontstaan door alcohol, frustratie of verveling. Het COC meldde dat homo's werden gepest en gediscrimineerd. Een van de vluchtelingen vertelde dat zijn bed met uitwerpselen was besmeurd en onbekenden in zijn schoenen hadden geürineerd.

Na een paar grote vechtpartijen greep Bruls in. Hij dwong bij het COA af dat er ook na 23.00 uur mensen van het COA aanwezig waren die in geval van nood de politie konden bellen. Ook kwamen er beveiligers 'die gewend waren met mensen om te gaan'. Daarna verbeterde de sfeer in de opvang, zegt Bruls. Om de overlast tijdens de nacht te bestrijden, werden nachtlampjes aangebracht in plaats van tl-lampen.

Ouders maakten zich zorgen dat hun kinderen in het grote kamp bloot kwamen te staan aan slechte invloeden: vechtende mannen, drugs, algehele lamlendigheid. Voor hen was de opening van de Heumensoordschool (voor basis- en middelbaar onderwijs) een godsgeschenk. Het veranderde ook het ritme in het kamp. Van de schoolleiding moesten de kinderen op tijd naar bed. Vanaf dat moment was het rond 23.00 uur stil in de tenten.

Zowel Bruls als het COA ging er bij de opening van uit dat de vluchtelingen na een paar maanden konden doorstromen naar een azc. Het liep anders. 'De instroom werd zo groot dat het systeem stokte', aldus Gerard Bakker, bestuursvoorzitter van het COA. Ook aan de andere kant van de 'keten' stokte het. In de azc's wachtten 16 duizend vluchtelingen met een asielstatus op een woning. Tot overmaat van ramp maakte staatssecretaris Dijkhoff (Asiel) bekend dat het langer ging duren voor vluchtelingen aan hun procedure konden beginnen.

Daarmee liepen de spanningen nog verder op. In februari marcheerden 150 bewoners naar het Nijmeegse stadhuis om te demonstreren tegen 'het lange wachten, wachten, wachten', zoals de 25-jarige Waled zei.

Toen de vluchtelingenstroom de afgelopen maanden terugliep naar driehonderd per week, groeide de roep de 'megakampen' te vervangen door kleinschalige opvang, die beter zou zijn voor het draagvlak onder de bevolking en de integratie van vluchtelingen in de samenleving. Het ontlokte locatiemanager Van Driel de opmerking dat 'het besef van de noodzaak van Heumensoord is ondergesneeuwd'.

Dat is ook hoe COA-bestuursvoorzitter Bakker - gesteund vanuit Den Haag - en burgemeester Bruls het zien. Want wat gebeurt er als de vluchtelingenstroom dit jaar weer toeneemt? Bruls: 'Ik zou in die omstandigheden zo weer hetzelfde doen.'


De bus met vluchtelingen wordt uitgezwaaidBeeld Remko de Waaal / ANP

INTERVIEWS

De verantwoordelijke Gerard Bakker: 'Ik sluit niet uit dat we weer zo'n grootschalige opvang nodig hebben'

'Natuurlijk was het in Heumensoord geen ideale situatie, maar dat is inherent aan noodopvang. Het aantal vluchtelingen liep vorig jaar op tot meer dan 4.000 per week. De gemiddelde capaciteit van een azc is 600-700 man. Wekelijks hadden er dus zes tot zeven azc's extra bij gemoeten om de stroom vluchtelingen te verwerken. 'Ik deel de kritiek van de Ombudsman niet dat de omstandigheden 'inhumaan' waren. Het was sober, maar humaan. De mensenrechten zijn op geen enkele wijze geschonden. Uiteraard leren we van kritiek. Zo hebben we de klachtenprocedure verbeterd en is er in tien weken tijd onderwijs geregeld. Ik sluit niet uit dat we weer zo'n grootschalige opvang nodig zullen hebben. We bereiden ons voor op weer een grote instroom.'

De vrijwilliger Marjan Hendriks: 'Het was een onmogelijke klus al die vrijwil-ligers in te plannen'

'Ik ben met pensioen en wilde graag iets maatschappelijk zinnigs doen. Als voormalig interim-manager heb ik ook de nodige ervaring. De gemeente verwees me naar STIP, de organisatie die het vrijwilligerswerk coördineerde en samenwerkte met het COA. Daar openden we een database voor geïnteresseerden. Binnen de kortste keren waren er tweeduizend aanmeldingen. Het was een onmogelijke klus om al die mensen in te plannen, dus hebben we het omgedraaid. Voor activiteiten zoals taallessen, breigroepen en atletiek- en voetbaltrainingen hebben we vacatures uitgeschreven waarop de vrijwilligers konden reageren. Inmiddels kijken we vooruit, want er komt een nieuwe, meer kleinschalige noodopvang in Nijmegen. Ook komen er veel statushouders hier wonen.'

De buurman Alwin Willems: 'Als ik buiten in de tuin was, probeerde ik een praatje te maken'

'Heumensoord grenst aan ons erf, dus de vluchtelingen zaten letterlijk in onze achtertuin. Ik heb daar alleen maar een goed gevoel aan overgehouden en van mij mag het zo weer. Alleen denk ik niet dat het verstandig was om zoveel mensen op een kleine ruimte bij elkaar te zetten. De verveling, de verschillende culturen en weinig faciliteiten, dat gaat niet goed. Niet dat ik overlast heb gehad. Af en toe hoorde je weleens een politieauto langsrijden, maar zet een hek om een vogelaarwijk en dan gebeurt hetzelfde. In het begin deden ze alles te voet en kwamen ze langs ons hek lopen. Als ik buiten in de tuin was, probeerde ik een praatje te maken. Als dat niet ging, zwaaiden we naar elkaar.'

De burgemeester Hubert Bruls: 'Heumensoord is altijd nog beter dan schuilen voor bommen in Aleppo'

'In oktober dachten we nog dat vluchtelingen na twee à drie maanden zouden doorstromen naar azc's. Dat gebeurde niet en dat is de belangrijkste verklaring voor de onrust onder de bewoners. Een paar maanden in het kamp was nog wel te doen, maar toen het langer duurde, zag je de spanning oplopen. De kritiek van de Kinderombudsman vind ik te makkelijk. Heumensoord is nog altijd veel beter dan slapen onder een brug of schuilen voor de bommen in Aleppo. Al met al ben ik tevreden over wat we hebben opgezet. Er waren drieduizend vrijwilligers, dat is een reusachtige respons. Grote incidenten zijn ons bespaard gebleven. Natuurlijk waren er incidenten zoals pesterijen en vechtpartijen, maar dat waren er niet meer dan gemiddeld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden