AnalyseVaccinatiecampagne

Nu het vaccineren is begonnen, gaan we terug naar normaal. Toch? Een vooruitblik op 2021

De medische Vrieskasten waar het corona vaccin op -80 graden kan worden bewaard zijn niet aan te slepen.  Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
De medische Vrieskasten waar het corona vaccin op -80 graden kan worden bewaard zijn niet aan te slepen.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Nu ook in Nederland vaccins worden toegediend, kan het nooit lang meer duren voordat alles weer bij het oude is. Of niet? Experts maken zich op voor een moeizame tussenfase. Een vooruitblik in vier delen.

1. Het begin van het eindspel: wel de ziekte, minder de ellende
(JANUARI-MAART)

Wanneer zouden we weer kunnen knuffelen? Of vooruit, elkaar gewoon een hand geven? Uit eten kunnen, naar een popfestival gaan, met ontbloot gelaat de trein nemen?

Niemand die het precies weet. De restaurants zullen eerder opengaan dan de festivals. En het afstand houden zal eerder vervagen dan het taboe op handenschudden. Maar in welke maand de kust veilig genoeg is voor welke versoepeling, is lastig te zeggen: volgens een vorige maand gepresenteerde RIVM-berekening is de zorg misschien tot in februari over­belast, maar misschien nog wel tot in juni. En dat is dan nog gerekend buiten de ‘Britse variant’ of die uit Zuid-Afrika: virussen die naar het zich laat aanzien hebben geleerd zich sneller te verspreiden. Dat kan de cijfers weer opdrijven.

Op de ‘coronaroutekaart’ die het ministerie voor VWS in oktober publiceerde, ziet de weg terug er in elk geval nog redelijk overzichtelijk uit. Zitten we zoals nu nog boven de 250 besmettingen per 100 duizend inwoners per week, 20 ic-opnames per dag en 80 ziekenhuisopnames per dag? Dan is de toestand ‘zeer ernstig’ en zijn er zware maatregelen nodig. Komen we onder de 50 besmettingen per 100 duizend, 10 ic-opnames en 40 ziekenhuisopnames? Dan gaat de teller naar ‘risico­niveau waakzaam’ en kan er weer veel meer.

Maar als straks de ouderen en kwetsbaren worden ingeënt, beginnen die spelregels te vervagen. Na de vaccinatie van de verpleeghuizen, gepland in januari en februari, zal eerst de sterfte flink afnemen, met wel de helft. De vaccinatie van 60-plussers, ergens in maart, zal ongeveer tweederde van de ziekenhuisopnames schelen. Alleen het aantal besmettingen blijft achter: die gaan pas goed dalen als vanaf de lente ook de gezonde burgers tussen 18 en 60 jaar naar de vaccinatiestraat gaan.

Ernst Kuipers, voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg (R), en apotheker Maaike Rutten (L), tijdens de aankomst van vaccins bij het Erasmus MC.  Beeld ANP
Ernst Kuipers, voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg (R), en apotheker Maaike Rutten (L), tijdens de aankomst van vaccins bij het Erasmus MC.Beeld ANP

We hebben straks dus nog wel de ziekte, maar steeds minder de overbelasting van de zorg. Dat wordt touwtrekken, tussen de rekkelijken en de preciezen: mensen die de maatschappij weer willen openstellen, versus de mensen die het virus onder de duim willen houden, omdat covid-19 ook bij personen ónder de 60 vaak vervelende gevolgen heeft – een op de drie coronapatiënten in het ziekenhuis is jonger dan 60.

Een scheiding der geesten, die nu al zichtbaar is. Zo wil het burgerpanel Red Team strengere regels, terwijl de groep economen Herstel NL rondom economiehoogleraar Barbara Baarsma vindt dat we ons nu al te veel laten leiden door het aantal besmettingen. ‘Het beleid lijkt steeds meer gericht op het weren van het ­virus bij alle Nederlanders’, klaagt Herstel NL. Terwijl de afspraak was: oppassen dat de zorg niet overbelast raakt.

In feite, schrijft adviesbureau McKinsey in een vooruitblik, heeft de epidemie twéé eindes. Het einde waarbij zoveel mensen zijn gevaccineerd dat we ‘groepsimmuniteit’ hebben en het virus vanzelf uitdooft, en het eindpunt waarbij ‘haast alle onderdelen van het sociale en economische leven kunnen worden hervat zonder zorgen om oplopende sterfte of overbelasting van de zorg’, aldus McKinsey.

En die twee vallen niet samen. In westerse landen zal het virus pas ergens in het najaar echt worden gesmoord, verwacht McKinsey, als ook de jongeren zijn ingeënt. Maar een ­terugkeer naar meer normale omstandigheden is waarschijnlijk al in het eerste of tweede kwartaal van 2021 mogelijk.

‘Al zal het nieuwe normaal niet precies lijken op het oude normaal’, benadrukt McKinsey. ‘Het zal op allerlei verrassende manieren verschillen, en de weg erheen zal geleidelijk zijn.’

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

2. Het openbare leven: overal testen
(FEBRUARI-MEI)

Dat nieuwe normaal zal, naar het zich laat aanzien, in elk geval één nadeel hebben: telkens weer dat wattenstaafje in uw neus. Want nu er een tsunami van goedkope en makkelijke sneltests onderweg is, denkt men na over hoe je die kunt inzetten.

Massaal testen van hele wijken, steden of regio’s is een van de probeersels. In januari wil minister Hugo de Jonge zo’n massatest uitzetten in Rotterdam, na eerdere experimenten in onder meer Slowakije en het Engelse Liverpool. Zo hoopt men ook mensen op het spoor te komen die besmet zijn zonder dat te merken, en personen die zich ondanks verkoudheidsklachten niet laten testen: dat is in Nederland nog steeds ruim de helft.

Hoewel het verleidelijk is te denken dat je het virus op die manier opspoort, is testen alleen niet ­zaligmakend. Vooral de goedkope sneltests willen nog wel­eens geïnfecteerden missen. En wie positief test, moet daarna natuurlijk wel in isolatie. ‘Testen is belangrijk, maar het is geen ­bestrijdingsmiddel op zich’, zei RIVM-hoofdwetenschapper Jaap van Dissel onlangs in de Kamercommissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport. ‘Het begint altijd met de bronmaatregelen: bij klachten thuisblijven, en na een positieve uitslag in quarantaine en isolatie gaan.’

Uit de cijfers blijkt inderdaad dat een op de vier na een positieve test toch nog de straat op gaat, om bijvoorbeeld boodschappen te doen of te werken. En van de huisgenoten houdt haast de helft zich niet aan de quarantaineregels.

Bovendien kunnen personen massatests weleens expres gaan ontlopen, vanwege het gedoe dat het meebrengt als ze positief testen, signaleerden Britse wetenschappers. Zo kwam bij de stadsbrede massatest in Liverpool in de eerste week nog niet eenvijfde van de inwoners langs voor een test. Vooral in de armere wijken trok men de neus op voor het experiment.

Verwacht komende maanden behalve meer tests dus ook een slag om de burger. Met voorlichtingscampagnes, oproepen tot burenhulp, vergoedingen voor personen die door hun quarantaine inkomen verliezen en misschien boetes voor de ergste overtredingen. Men zal de test niet alleen naar de burger, maar de burger ook naar de test moeten zien te krijgen.

3. Evenementen en gebouwen: blazen bij de voordeur
(APRIL-SEPTEMBER)

Een dubbeltje op zijn kant wordt het of grote, meerdaagse festivals zoals Lowlands, Pinkpop of Best Kept Secret dit jaar wél kunnen doorgaan. Wat optimistischer zijn kenners over kleinschaliger, korter durende evenementen, zoals voetbalwedstrijden of concerten. Daarmee wil men experimenteren: u krijgt dan een sneltest bij de ingang – zoals een blaastest die ter plekke aangeeft wie het virus ­zeker níét heeft, en wie naar een aparte ruimte moet voor een preciezere sneltest. Krijgt u toch weer dat wattenstaafje in uw neus.

Ook bij scholen, zorginstellingen, bedrijven, restaurants en bioscopen kan dat de routine worden, verwacht epidemioloog en kinderarts Patricia Bruijning (UMC Utrecht). Ze zegt het beeldend: ‘Het enige is dat men wel goed diep in je neus moet kunnen wroeten, anders lukt de test niet. En je moet positieve uitslagen kunnen doorgeven aan de GGD, zodat men je kan bellen voor bron- en contact­onderzoek.’

Bruijning denkt dan ook aan een systeem waarbij op school of in het bedrijf sommige personen worden opgeleid tot wattenstaafjestester, vergelijkbaar met de bedrijfshulpverlener nu. ‘Zodat je een paar testcoördinatoren hebt rond­lopen in je bedrijf, die toezicht houden op het testen.’

Een netelige kwestie wordt het vaccinpaspoort: hoe weten we wie is gevaccineerd, en wie niet? ‘Het zou heel handig zijn’, zegt Bruijning. ‘Maar of de samenleving ermee akkoord gaat, weet ik niet.’

Minister De Jonge heeft de Gezondheidsraad om advies gevraagd, maar de ervaring leert dat de ontwikkeling moeilijk is tegen te gaan. Nu al moeten Nederlanders die op reis willen vaak een coronaverklaring overleggen waarop staat dat ze negatief zijn – in de regel tegen (forse) betaling.

4. Het einde: iedereen immuun
(SEPTEMBER-DECEMBER)

Intussen zal het aantal gevaccineerden geleidelijk toenemen. ‘We hopen een beetje de situatie terug te krijgen van afgelopen zomer, met weinig opnames, terwijl jongeren zich vrij voelen. Dat is een beetje de weg hieruit’, schetst hoogleraar moleculaire epidemiologie Marc Bonten (UMC Utrecht).

Misschien nog wel het grootste probleem is uiteindelijk niet eens het vaccin, maar de burger, van wie maar een procent of 75 zegt warm te lopen voor vaccinatie. ‘Ouderen die er direct voordeel van hebben, zullen vaker bereid zijn zich te laten vaccineren’, verwacht Bruijning. ‘Maar als je bij de twintigers en dertigers komt, liggen de afwegingen anders. Het zal, naarmate we verder komen in de campagne, steeds ingewikkelder worden.’

Maar er kunnen ook gunstige omslagpunten optreden, zegt Bonten, onverwachte versnellingen in de afname van de epidemie. Zeker als het lente wordt en het hoogseizoen voor luchtweg­virussen afloopt. ‘Zoals je bij een epidemie soms hebt dat het ineens de verkeerde kant op gaat, kan het ook goed uitpakken. Daar rekenen we nu aan.’

Zo zal het virus zich geleidelijk terugtrekken uit het openbare leven, mopperend en tegenstribbelend, tot het een van de vele hinderlijke seizoensvirussen is geworden waarmee we nu eenmaal te maken hebben – een vervelende griep die jaarlijks opduikt, vooral bij personen die zo onverstandig waren zich niet te laten inenten. Door de jaren heen zal men meer natuurlijke resistentie opbouwen: als kind krijgen we een keer covid, daarna worden we er minder ziek van, en als we ouder en zwakker worden is een inenting verstandig.

Want of het virus ooit verdwijnt, betwijfelt nagenoeg iedereen. Veel zal afhangen van de vaccins zelf, verwacht hoogleraar vaccinologie Anke Huckriede (UMCG). ‘Een belangrijke vraag is of het vaccin er ook voor zorgt dat het virus niet meer kan worden overgedragen. Dat weten we nu nog niet zeker, al verwacht ik dat de kans op overdracht wel lager is.’

En er is het gevaar dat het virus zichzelf opnieuw uitvindt. Naarmate er meer mensen gevaccineerd zijn, zal de druk op het virus toenemen om zich te ontwikkelen tot een mutant waar de vaccins minder greep op hebben. ‘Ik ben er aardig van overtuigd dat we over de grootste hobbel van het probleem heen zijn’, zegt hoogleraar coronavirologie Eric Snijder (LUMC). ‘Maar hoever de staart zich uitsmeert naar het einde, weet niemand.’

Helemaal weg zou het virus niet zijn. ‘Er zullen nog steeds mensen aan dit virus doodgaan’, verwacht Bruijning. ‘Maar het zullen er maar heel weinig zijn. Het zal niet meer leiden tot noemenswaardige oversterfte.’

En de maatregelen? Kenners wijzen erop dat mondkapjes sinds de sarscrisis van 2002-2003 in diverse Aziatische landen eigenlijk nooit meer zijn verdwenen. Misschien ontdekken we over enkele jaren dat we nog steeds geen handen schudden, drie zoenen geven bij binnenkomst en dat we wat meer afstand houden als we in de rij staan dan vroeger. Een subtiele echo van de coronacrisis van 2020-2021, voorgoed ingestanst in onze cultuur.

Met medewerking van Serena Frijters en Xander van Uffelen.

null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden